Giáo dục đại học chuyển mạnh sang mô hình phát triển năng lực và hội nhập quốc tế, việc xây dựng các chuẩn mực chung về chương trình, giáo trình đối với những môn học, học phần bắt buộc trở thành yêu cầu khách quan. Chuẩn hóa quy trình biên soạn và ban hành chương trình, giáo trình không chỉ là giải pháp nâng cao chất lượng đào tạo mà còn góp phần hài hòa giữa yêu cầu quản lý thống nhất với quyền tự chủ đại học. Việc Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng dự thảo Thông tư về nội dung này cho thấy nỗ lực hoàn thiện cơ chế quản trị giáo dục đại học theo hướng hiện đại và đồng bộ.
Chuẩn hóa được hiểu là quá trình xây dựng các tiêu chuẩn chung về mục tiêu, nội dung cốt lõi và yêu cầu chất lượng nhằm tạo cơ sở cho việc tổ chức đào tạo một cách thống nhất và hiệu quả. Chương trình đào tạo và giáo trình giữ vai trò kết nối giữa chuẩn đầu ra với phương pháp giảng dạy, kiểm tra, đánh giá, góp phần hình thành năng lực nghề nghiệp và năng lực thích ứng của người học. Thực tiễn phát triển giáo dục đại học trên thế giới cho thấy nhiều quốc gia đã xây dựng các khung năng lực và chuẩn chương trình quốc gia đối với những lĩnh vực hoặc học phần có tính nền tảng. Cách tiếp cận phổ biến là thống nhất các yêu cầu về kiến thức cốt lõi và chuẩn đầu ra, đồng thời trao quyền cho các cơ sở đào tạo chủ động lựa chọn phương pháp giảng dạy, học liệu và hình thức tổ chức đào tạo phù hợp với điều kiện thực tế. Mô hình này vừa bảo đảm tính thống nhất của hệ thống, vừa tạo không gian cho đổi mới sáng tạo và phát huy quyền tự chủ đại học.
Đối với Việt Nam, việc chuẩn hóa chương trình, giáo trình các môn học, học phần bắt buộc có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và tăng cường tính liên thông giữa các cơ sở đào tạo. Một nền tảng kiến thức chung sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho công tác kiểm định, đánh giá chất lượng, đồng thời bảo đảm giá trị tương đương của kết quả học tập trong toàn hệ thống giáo dục đại học. Cần khẳng định rằng, chuẩn hóa không đồng nghĩa với hành chính hóa hay cứng nhắc hóa hoạt động đào tạo, mà là thiết lập những tiêu chuẩn tối thiểu cần thiết để bảo đảm chất lượng chung, tạo nền tảng cho các cơ sở giáo dục phát huy tính chủ động và sáng tạo trong quá trình triển khai.
Từ yêu cầu đổi mới quản trị giáo dục đại học, dự thảo Thông tư của Bộ Giáo dục và Đào tạo về quy trình biên soạn, ban hành chương trình, giáo trình các môn học, học phần bắt buộc sử dụng chung được xem là bước đi nhằm hoàn thiện khuôn khổ quản lý theo hướng khoa học và đồng bộ. Dự thảo xây dựng quy trình chuẩn hóa từ khâu biên soạn, thẩm định, ban hành, công khai đến rà soát, cập nhật chương trình, giáo trình, đồng thời quy định nguyên tắc biên soạn, thẩm định và phê duyệt giáo trình phục vụ các môn học, học phần bắt buộc. Quá trình này yêu cầu sự tham gia của các nhà khoa học, giảng viên, chuyên gia và các bên liên quan, lấy chất lượng đào tạo làm nền tảng.
Điểm đáng chú ý của dự thảo là việc áp dụng các nguyên tắc quản trị hiện đại như công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình và tăng cường phản biện khoa học. Quy định về việc thành lập hội đồng thẩm định độc lập, lấy ý kiến rộng rãi từ các cơ sở đào tạo và định kỳ rà soát, cập nhật chương trình, giáo trình góp phần bảo đảm tính khách quan và khả năng thích ứng với những yêu cầu mới của thực tiễn. Đây cũng là cơ sở để các chương trình đào tạo không ngừng được hoàn thiện, đáp ứng sự phát triển của khoa học, công nghệ và thị trường lao động.
Một trong những nội dung quan trọng của dự thảo là bảo đảm chất lượng nhưng không làm suy giảm quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học. Theo đó, việc chuẩn hóa tập trung vào các nội dung cốt lõi như mục tiêu đào tạo, chuẩn đầu ra, kiến thức nền tảng, yêu cầu về phương pháp giảng dạy, kiểm tra đánh giá và các điều kiện bảo đảm chất lượng. Trên cơ sở khung chuẩn chung đó, các trường đại học vẫn được chủ động trong việc lựa chọn phương pháp giảng dạy, phát triển học liệu bổ trợ, đổi mới hình thức đánh giá người học và tổ chức đào tạo phù hợp với định hướng phát triển của mình.
Đặc biệt, quy định về việc công nhận tương đương kết quả học tập của các môn học, học phần bắt buộc sử dụng chung giữa các cơ sở đào tạo tạo nền tảng quan trọng cho việc tăng cường tính liên thông trong hệ thống giáo dục đại học. Cách tiếp cận này phù hợp với xu hướng của nhiều nền giáo dục tiên tiến, nơi các trường đại học được trao quyền phát triển chương trình đào tạo trên cơ sở một khung chuẩn quốc gia thống nhất.
Bên cạnh những lợi ích về quản trị và bảo đảm chất lượng đào tạo, việc chuẩn hóa chương trình, giáo trình các môn học, học phần bắt buộc cũng đặt ra không ít thách thức trong quá trình triển khai. Một trong những nguy cơ cần được nhận diện là xu hướng đồng nhất hóa một cách máy móc, có thể làm giảm tính linh hoạt của chương trình đào tạo và chưa phản ánh đầy đủ đặc thù của từng ngành nghề, lĩnh vực. Nếu quá trình chuẩn hóa chỉ tập trung vào việc áp đặt một khuôn mẫu chung mà thiếu không gian cho sự sáng tạo, các cơ sở giáo dục đại học sẽ gặp khó khăn trong việc phát huy lợi thế và xây dựng bản sắc học thuật riêng.
Chất lượng của chương trình và giáo trình phụ thuộc lớn vào năng lực của đội ngũ tham gia biên soạn và thẩm định. Tri thức ngày càng mang tính liên ngành, quá trình xây dựng học liệu cần có sự tham gia của các nhà khoa học, chuyên gia, giảng viên và đại diện doanh nghiệp nhằm bảo đảm sự kết nối giữa lý luận với thực tiễn. Việc gắn kết chặt chẽ hơn với nhu cầu của thị trường lao động sẽ góp phần nâng cao tính ứng dụng của chương trình đào tạo và đáp ứng yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.
Sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ và chuyển đổi số cũng đặt ra yêu cầu đổi mới liên tục đối với chương trình và giáo trình. Nếu không được cập nhật kịp thời, học liệu rất dễ trở nên lạc hậu so với thực tiễn. Dự thảo Thông tư quy định việc rà soát, cập nhật tối thiểu 5 năm một lần hoặc sớm hơn khi có thay đổi về chủ trương, chính sách, chuẩn chương trình đào tạo hoặc yêu cầu thực tiễn là một bước đi cần thiết. Tuy nhiên, cùng với cơ chế cập nhật định kỳ, cần thúc đẩy ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng học liệu điện tử để nâng cao khả năng điều chỉnh, bổ sung nội dung một cách linh hoạt và hiệu quả.
Một vấn đề có ý nghĩa quyết định là xác lập sự cân bằng hợp lý giữa quản lý nhà nước và quyền tự chủ đại học. Trong mô hình quản trị hiện đại, Nhà nước giữ vai trò xây dựng các chuẩn mực và khung chất lượng chung, các cơ sở giáo dục đại học chủ động trong tổ chức thực hiện và đổi mới phương thức đào tạo, trong khi xã hội và các tổ chức kiểm định tham gia giám sát, đánh giá độc lập. Sự phối hợp giữa ba chủ thể này sẽ góp phần bảo đảm chất lượng đào tạo mà không làm suy giảm tính năng động và sáng tạo của hệ thống giáo dục đại học.
Để việc chuẩn hóa chương trình, giáo trình phát huy hiệu quả trong thực tiễn, trước hết cần tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng đồng bộ với Luật Giáo dục đại học và gắn kết chặt chẽ với hệ thống kiểm định chất lượng. Khuôn khổ pháp lý rõ ràng, minh bạch sẽ tạo cơ sở cho việc tổ chức thực hiện thống nhất, đồng thời nâng cao trách nhiệm giải trình của các chủ thể tham gia xây dựng và triển khai chương trình đào tạo. Cần xây dựng cơ chế biên soạn theo hướng mở và tăng cường phản biện khoa học. Việc thu hút sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học, giảng viên, doanh nghiệp và các tổ chức nghề nghiệp sẽ giúp chương trình, giáo trình phản ánh đầy đủ yêu cầu của thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội và thị trường lao động. Đây cũng là giải pháp quan trọng để nâng cao chất lượng học liệu và tăng cường mối liên kết giữa đào tạo với nhu cầu sử dụng nhân lực.
Chuyển đổi số cần được xác định là một động lực quan trọng trong quá trình chuẩn hóa chương trình, giáo trình. Việc xây dựng ngân hàng học liệu số, phát triển giáo trình điện tử và hình thành các nền tảng cập nhật trực tuyến không chỉ giúp giảng viên và người học dễ dàng tiếp cận tri thức mà còn tạo điều kiện để các chương trình, giáo trình được bổ sung, hoàn thiện thường xuyên. Quy định về công khai chương trình, giáo trình sau khi ban hành cũng góp phần tăng cường tính minh bạch và tạo điều kiện cho các cơ sở đào tạo, giảng viên và người học tham gia giám sát quá trình thực hiện. Bên cạnh cơ chế rà soát định kỳ, cần xây dựng phương thức cập nhật linh hoạt để kịp thời điều chỉnh khi xuất hiện những yêu cầu mới từ thực tiễn hoặc sự phát triển của khoa học, công nghệ. Điều này sẽ giúp chương trình đào tạo luôn duy trì tính hiện đại và khả năng thích ứng trong bối cảnh đổi mới nhanh chóng của nền kinh tế tri thức.
Quan trọng hơn, quá trình chuẩn hóa cần được triển khai trên cơ sở phát huy quyền tự chủ đại học gắn với trách nhiệm giải trình. Chuẩn hóa nên tập trung vào mục tiêu đào tạo, chuẩn đầu ra và những yêu cầu cốt lõi về chất lượng, trong khi các cơ sở giáo dục được chủ động lựa chọn phương pháp giảng dạy, đa dạng hóa học liệu và đổi mới hình thức đánh giá người học. Cách tiếp cận này vừa bảo đảm sự thống nhất của hệ thống, vừa tạo động lực cho đổi mới sáng tạo, góp phần xây dựng nền giáo dục đại học hiện đại, linh hoạt và hội nhập.
Chuẩn hóa quy trình biên soạn chương trình, giáo trình các môn học, học phần bắt buộc là yêu cầu tất yếu của quá trình đổi mới quản trị giáo dục đại học và hội nhập quốc tế. Giá trị cốt lõi của chính sách không nằm ở việc tạo ra sự đồng nhất tuyệt đối, mà ở việc xây dựng một nền tảng chất lượng chung, bảo đảm tính thống nhất và liên thông trong toàn hệ thống giáo dục đại học.
Hiệu quả của quá trình này phụ thuộc vào việc kết hợp hài hòa giữa chuẩn hóa để bảo đảm chất lượng, tự chủ để khuyến khích đổi mới sáng tạo và trách nhiệm giải trình để nâng cao hiệu lực quản trị. Khi những yếu tố đó được vận hành đồng bộ, cơ chế chuẩn hóa chương trình, giáo trình sẽ trở thành động lực quan trọng nâng cao chất lượng đào tạo, góp phần phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới./.
Nguyễn Thị Thảo
