I. MỞ BÀI
Kinh tế thế giới biến động, chuỗi cung ứng toàn cầu đang được tái cấu trúc và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư diễn ra mạnh mẽ, chuyển đổi mô hình tăng trưởng đã trở thành yêu cầu tất yếu đối với mỗi quốc gia và địa phương. Động lực phát triển không còn chủ yếu dựa vào mở rộng vốn đầu tư, khai thác tài nguyên hay gia tăng lao động, mà chuyển sang dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo, ứng dụng khoa học - công nghệ và nâng cao chất lượng cơ cấu kinh tế.
Khi đó, công nghiệp tiếp tục giữ vai trò trung tâm của công nghiệp hóa, hiện đại hóa và là khu vực có khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ đến các ngành kinh tế khác thông qua đổi mới công nghệ, phát triển thị trường và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Dù vậy, vai trò dẫn dắt này chỉ được phát huy khi công nghiệp chuyển từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu, từ mở rộng quy mô sản xuất sang nâng cao chất lượng tăng trưởng. Bản chất của phát triển công nghiệp trong giai đoạn hiện nay không nằm ở việc gia tăng sản lượng đơn thuần mà ở năng lực dẫn dắt quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế thông qua đổi mới công nghệ, nâng cao năng suất, tăng cường liên kết chuỗi giá trị và xây dựng hệ sinh thái công nghiệp hiện đại, có sức cạnh tranh và khả năng thích ứng cao.
II. CÔNG NGHIỆP LÀ ĐỘNG LỰC CỦA CHUYỂN ĐỔI MÔ HÌNH TĂNG TRƯỞNG
Trong lý luận phát triển hiện đại, công nghiệp được xem là khu vực giữ vai trò trung tâm trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Khác với quan điểm truyền thống chỉ coi công nghiệp là lĩnh vực tạo ra sản phẩm vật chất, các học thuyết phát triển đương đại đều khẳng định công nghiệp là động lực thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đổi mới công nghệ và nâng cao năng suất lao động. Vì vậy, đánh giá vai trò của công nghiệp cần được đặt trong mối quan hệ với toàn bộ quá trình phát triển của nền kinh tế thay vì chỉ dựa trên quy mô sản xuất hay tỷ trọng đóng góp vào GRDP.
Theo lý thuyết chuyển dịch cơ cấu của Arthur Lewis, tăng trưởng bền vững được hình thành thông qua quá trình dịch chuyển lao động từ khu vực có năng suất thấp sang khu vực có năng suất cao hơn, trong đó công nghiệp giữ vai trò hấp thụ lao động, tích lũy vốn và tạo động lực cho phát triển kinh tế. Hollis Chenery tiếp tục phát triển cách tiếp cận này khi cho rằng quá trình công nghiệp hóa thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu đầu tư, cơ cấu lao động và cơ cấu xuất khẩu, tạo nền tảng để nền kinh tế chuyển từ tăng trưởng dựa vào nguồn lực sang tăng trưởng dựa vào năng suất và hiệu quả.
Ở góc độ năng lực cạnh tranh, Michael Porter chỉ ra rằng lợi thế của một quốc gia hay địa phương được hình thành thông qua đổi mới sáng tạo, trình độ công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực và mức độ liên kết giữa các doanh nghiệp trong hệ sinh thái sản xuất.
Lý thuyết chuỗi giá trị toàn cầu (Global Value Chain) tiếp tục khẳng định giá trị của sản phẩm và ngày càng tập trung vào các hoạt động nghiên cứu, thiết kế, công nghệ, logistics và dịch vụ. Phát triển công nghiệp đang hướng đến từng bước tham gia vào các công đoạn có hàm lượng tri thức và giá trị gia tăng cao hơn. Đồng thời, Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên hợp quốc (UNIDO) cũng nhấn mạnh mô hình công nghiệp hóa bao trùm và bền vững, trong đó tăng trưởng công nghiệp phải gắn với đổi mới sáng tạo, sử dụng hiệu quả tài nguyên, phát triển xanh và tạo cơ hội tham gia cho mọi thành phần kinh tế.
Công nghiệp là khu vực có năng suất lao động cao hơn so với nhiều ngành kinh tế truyền thống. Song song cũng là nơi hấp thụ và lan tỏa tiến bộ khoa học, công nghệ tới toàn bộ nền kinh tế. Sự phát triển của công nghiệp kéo theo sự mở rộng của các ngành dịch vụ, logistics, tài chính, nghiên cứu và đào tạo, đồng thời thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu lao động theo hướng hiện đại. Quan trọng hơn, công nghiệp tạo ra các chuỗi liên kết sản xuất giữa doanh nghiệp trong nước với doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, giữa doanh nghiệp lớn với doanh nghiệp nhỏ và vừa, qua đó hình thành hệ sinh thái sản xuất có khả năng cạnh tranh cao.
Trong giai đoạn phát triển mới, mục tiêu của công nghiệp là nâng cao chất lượng tăng trưởng. Điều này thể hiện ở việc chuyển trọng tâm từ mở rộng năng lực sản xuất dựa trên vốn và lao động sang gia tăng giá trị thông qua công nghiệp chế biến, chế tạo, đổi mới công nghệ và nâng cao năng suất lao động. Khi công nghiệp phát triển theo chiều sâu, giá trị gia tăng được tạo ra không chỉ từ sản lượng lớn hơn mà còn từ chất lượng sản phẩm, hiệu quả sử dụng nguồn lực và khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị sản xuất trong nước và quốc tế.
Sự phát triển của công nghiệp chế biến, chế tạo có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi đây là khu vực tạo ra giá trị gia tăng cao, thúc đẩy đổi mới công nghệ và nâng cao năng suất của toàn bộ nền kinh tế. Quá trình này tạo thêm dư địa cho đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng, giáo dục, khoa học và công nghệ, qua đó hình thành vòng tuần hoàn tích cực giữa tăng trưởng kinh tế và nâng cao chất lượng phát triển. Bên cạnh đó, cơ cấu công nghiệp hiện đại còn góp phần đa dạng hóa nền kinh tế, giảm sự phụ thuộc vào một số ngành hoặc thị trường, từ đó nâng cao khả năng thích ứng và chống chịu trước những biến động của kinh tế thế giới.
Thực tiễn phát triển của tỉnh Phú Thọ là minh chứng cho xu hướng chuyển đổi này. Mức tăng trưởng GRDP đạt 10,18% phản ánh sự mở rộng về quy mô kinh tế, cho thấy sự cải thiện về chất lượng tăng trưởng khi khu vực công nghiệp - xây dựng đạt mức tăng 14,89%, trở thành động lực quan trọng dẫn dắt tăng trưởng chung của địa phương. Chỉ số sản xuất công nghiệp (IIP) tăng 15,94% cho thấy năng lực sản xuất tiếp tục được mở rộng trên nền tảng phát triển của công nghiệp chế biến, chế tạo và sự gia tăng hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp sản xuất. Kết quả thu ngân sách tăng mạnh phản ánh sự cải thiện về hiệu quả sản xuất, năng lực tạo giá trị gia tăng và khả năng đóng góp của khu vực công nghiệp đối với nguồn lực phát triển của địa phương.
Nhìn từ góc độ cơ cấu kinh tế, các chỉ tiêu phản ánh quá trình chuyển dịch từ mô hình tăng trưởng theo chiều rộng sang mô hình phát triển dựa trên công nghiệp hiện đại, năng suất và đổi mới sáng tạo. Quá trình này thúc đẩy sự phát triển của dịch vụ hỗ trợ, logistics, thương mại, đào tạo nguồn nhân lực và đổi mới công nghệ. Chính sự lan tỏa này tạo nên hiệu ứng cộng hưởng đối với toàn bộ nền kinh tế, góp phần nâng cao chất lượng tăng trưởng và củng cố nền tảng phát triển bền vững của địa phương trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng dựa trên năng suất, công nghệ và năng lực đổi mới sáng tạo.
III. PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP THEO CHIỀU SÂU – ĐIỀU KIỆN ĐỂ DUY TRÌ VAI TRÒ DẪN DẮT
Trong giai đoạn mới, thu hút đầu tư và phát triển hạ tầng là hai quá trình tách biệt mà có mối quan hệ tương hỗ. Chất lượng hạ tầng quyết định sức hấp dẫn của môi trường đầu tư, trong khi dòng vốn đầu tư chất lượng cao lại tạo nguồn lực để tiếp tục hoàn thiện kết cấu hạ tầng và nâng cấp năng lực sản xuất. Vì vậy, thay vì cạnh tranh bằng các ưu đãi ngắn hạn, nhiều địa phương đang chuyển sang xây dựng môi trường đầu tư dựa trên chất lượng hạ tầng, năng lực kết nối và hiệu quả quản trị.
Hạ tầng khu công nghiệp đồng bộ, quỹ đất sạch sẵn sàng cho sản xuất, hệ thống logistics hiện đại, kết nối giao thông liên vùng thuận lợi cùng với cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính là những yếu tố nền tảng giúp giảm chi phí đầu tư, rút ngắn thời gian triển khai dự án và nâng cao tính ổn định của môi trường kinh doanh.
Tỉnh Phú Thọ đang từng bước được hiện thực hóa thông qua việc thu hút khoảng 1,75 tỷ USD vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài cùng hơn 9.600 tỷ đồng vốn đầu tư trong nước, đồng thời triển khai quy hoạch 66 cụm công nghiệp theo hướng đồng bộ với quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Ý nghĩa của những kết quả này không chỉ nằm ở quy mô nguồn vốn hay số lượng cụm công nghiệp được quy hoạch, mà quan trọng hơn là xu hướng chuyển dịch sang thu hút các dự án có hàm lượng công nghệ cao, sử dụng hiệu quả tài nguyên, tạo giá trị gia tăng lớn và có khả năng lan tỏa công nghệ đến doanh nghiệp trong nước.
Xu hướng phát triển công nghiệp trên thế giới cho thấy lợi thế cạnh tranh dựa trên chi phí lao động thấp hoặc khai thác tài nguyên đang dần thu hẹp. Thay vào đó, năng lực đổi mới sáng tạo, trình độ công nghệ và khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao trở thành những yếu tố quyết định vị thế của mỗi nền kinh tế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Trọng tâm của quá trình này là phát triển công nghiệp chế biến, chế tạo theo hướng hiện đại, đẩy mạnh các ngành điện tử, cơ khí chính xác, vật liệu mới và công nghiệp hỗ trợ, đồng thời thúc đẩy chuyển đổi số và đổi mới công nghệ trong hoạt động sản xuất. Việc ứng dụng tự động hóa, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các công nghệ số không chỉ nâng cao năng suất lao động mà còn giúp doanh nghiệp tối ưu hóa quy trình sản xuất, kiểm soát chất lượng và nâng cao khả năng đáp ứng các yêu cầu của thị trường quốc tế. Cùng với đó, phát triển công nghiệp hỗ trợ và tăng tỷ lệ nội địa hóa có ý nghĩa quan trọng trong việc giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài, nâng cao giá trị gia tăng và tăng khả năng chống chịu trước những biến động của chuỗi cung ứng toàn cầu.
Kinh nghiệm của Hàn Quốc, Singapore và Đài Loan cho thấy thành công của quá trình công nghiệp hóa không bắt nguồn từ lợi thế về tài nguyên hay lao động giá rẻ mà từ chiến lược đầu tư mạnh mẽ vào khoa học, công nghệ, giáo dục, đổi mới sáng tạo và phát triển doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh quốc tế. Quá trình chuyển dịch từ gia công sang sản xuất công nghệ cao đã giúp các nền kinh tế này tham gia vào những công đoạn có giá trị gia tăng lớn trong chuỗi giá trị toàn cầu và duy trì tốc độ tăng trưởng dài hạn.
Định hướng phát triển của Phú Thọ cũng đang từng bước tiếp cận xu hướng này thông qua ưu tiên thu hút các dự án công nghệ cao, phát triển công nghiệp chế biến, chế tạo và đẩy mạnh chuyển đổi số trong doanh nghiệp. Một trong những đặc trưng quan trọng của công nghiệp hiện đại là khả năng tạo ra hiệu ứng lan tỏa vượt ra ngoài phạm vi của khu vực sản xuất. Giá trị của công nghiệp không chỉ thể hiện ở sản lượng hay doanh thu mà còn ở việc hình thành hệ sinh thái phát triển có khả năng kết nối nhiều ngành, nhiều chủ thể và nhiều không gian kinh tế trong cùng một mạng lưới.
Theo quan điểm của Michael Porter về cụm liên kết ngành (Industrial Cluster), năng lực cạnh tranh được hình thành thông qua sự tập trung và liên kết giữa doanh nghiệp sản xuất, doanh nghiệp hỗ trợ, cơ sở nghiên cứu, trường đại học, tổ chức tài chính và các thiết chế dịch vụ. Sự tương tác giữa các chủ thể này tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ, nâng cao năng suất và giảm chi phí giao dịch. Đồng thời, cách tiếp cận của Hệ thống đổi mới sáng tạo vùng (Regional Innovation System) cũng nhấn mạnh vai trò của mạng lưới hợp tác giữa khu vực công, khu vực tư và các tổ chức nghiên cứu trong việc thúc đẩy phát triển công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh của địa phương.
Từ góc độ đó, sự phát triển của công nghiệp tạo động lực thúc đẩy các ngành logistics, tài chính, thương mại, dịch vụ kỹ thuật, giáo dục nghề nghiệp và nghiên cứu khoa học cùng phát triển. Các khu, cụm công nghiệp hiện đại là nơi tập trung hoạt động sản xuất vừa trở thành hạt nhân thúc đẩy quá trình đô thị hóa, hình thành các trung tâm dịch vụ, phát triển thị trường lao động chất lượng cao và mở rộng các chuỗi cung ứng trong nước cũng như quốc tế. Chính sự kết nối này tạo nên hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ đối với toàn bộ nền kinh tế, góp phần nâng cao chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh của địa phương.
IV. HÀM Ý CHÍNH SÁCH VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN
Cạnh tranh phát triển ngày càng dựa trên năng suất, công nghệ và đổi mới sáng tạo, định hướng phát triển công nghiệp cần được tiếp cận theo tư duy nâng cao chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh dài hạn thay vì chỉ mở rộng quy mô sản xuất. Trọng tâm chính sách vừa thu hút thêm nguồn lực đầu vừa kiến tạo môi trường phát triển thuận lợi để công nghiệp phát huy vai trò dẫn dắt quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng.
Cần tiếp tục hoàn thiện thể chế phát triển công nghiệp theo hướng đồng bộ giữa quy hoạch không gian công nghiệp, phát triển kết cấu hạ tầng và quản trị phát triển hiện đại. Quy hoạch các khu, cụm công nghiệp cần gắn với lợi thế so sánh của từng địa phương, kết nối hiệu quả với hệ thống logistics và các trung tâm kinh tế của vùng. Đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, nâng cao tính minh bạch và hiệu quả điều hành sẽ góp phần tạo dựng môi trường đầu tư ổn định, nâng cao chất lượng thu hút các dự án có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao.
Cùng với hoàn thiện thể chế, đổi mới sáng tạo cần được xác định là động lực trung tâm của phát triển công nghiệp trong giai đoạn mới. Việc thúc đẩy chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), tự động hóa và công nghệ cao trong sản xuất nâng cao năng suất lao động, tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Song song với đó, phát triển công nghiệp hỗ trợ và tăng cường năng lực đổi mới công nghệ sẽ góp phần nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài và củng cố sức chống chịu của nền kinh tế trước những biến động của thị trường quốc tế.
Nguồn nhân lực chất lượng cao cũng là yếu tố quyết định hiệu quả của quá trình chuyển đổi công nghiệp. Phải tăng cường đào tạo lao động kỹ thuật, phát triển kỹ năng số và mở rộng liên kết giữa doanh nghiệp với các cơ sở giáo dục, đào tạo nhằm bảo đảm nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu của nền sản xuất hiện đại. Xu hướng phát triển công nghiệp xanh cần được thúc đẩy thông qua áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, thực hiện các tiêu chuẩn ESG và giảm phát thải trong sản xuất, qua đó nâng cao khả năng thích ứng với các tiêu chuẩn phát triển bền vững của thị trường quốc tế.
Trong dài hạn, để công nghiệp tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng, trọng tâm chính sách cần chuyển từ thu hút đầu tư dựa trên lợi thế chi phí sang nâng cao năng lực cạnh tranh bằng thể chế hiện đại, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực.
V. KẾT LUẬN
Công nghiệp tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng, bởi khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao, sức lan tỏa mạnh mẽ đối với đổi mới công nghệ, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, nâng cao năng suất lao động và tăng cường năng lực cạnh tranh của địa phương. Chuyển đổi xanh và tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu, phát triển công nghiệp theo chiều sâu đã trở thành yêu cầu tất yếu nhằm tạo dựng nền tảng tăng trưởng bền vững. Phú Thọ cho thấy định hướng phát triển công nghiệp hiện đại, ưu tiên công nghệ cao, công nghiệp chế biến, chế tạo và thu hút dòng vốn đầu tư có chất lượng đang từng bước tạo động lực mới cho tăng trưởng, đồng thời mở rộng không gian phát triển của toàn bộ nền kinh tế.
Trong giai đoạn tới, mục tiêu phát triển không chỉ dừng ở việc duy trì tốc độ tăng trưởng công nghiệp mà cần hướng tới nâng cao chất lượng tăng trưởng thông qua đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và xây dựng hệ sinh thái công nghiệp hiện đại có khả năng liên kết chặt chẽ với chuỗi giá trị trong nước và toàn cầu. Đây là định hướng mang ý nghĩa chiến lược, góp phần củng cố vai trò dẫn dắt của công nghiệp đối với phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời tạo nền tảng để Phú Thọ nâng cao năng lực cạnh tranh, thu hút các nguồn lực phát triển và phát triển nhanh, bền vững trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng./.
Ths. Ngô Thị Lan
