Sự dịch chuyển của chuỗi cung ứng toàn cầu, làn sóng đầu tư nước ngoài gia tăng cùng với tốc độ phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế số đang làm thay đổi sâu sắc cấu trúc thị trường lao động. Nhiều lĩnh vực như công nghệ, thương mại, logistics, du lịch, giáo dục hay dịch vụ quốc tế đều đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với khả năng sử dụng ngoại ngữ của người lao động. Nếu trước đây ngoại ngữ chủ yếu được xem là một lợi thế cạnh tranh để gia tăng cơ hội nghề nghiệp, thì hiện nay đã dần trở thành điều kiện nền tảng để tham gia và thích ứng với thị trường lao động hiện đại.
Thực tiễn phát triển kinh tế cho thấy, chất lượng nguồn nhân lực có mối liên hệ chặt chẽ với năng lực ngoại ngữ và khả năng hội nhập quốc tế. Trong nhiều doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, khả năng sử dụng ngoại ngữ không chỉ phục vụ giao tiếp thông thường mà còn gắn trực tiếp với hoạt động chuyên môn, quản trị, tiếp cận công nghệ và mở rộng hợp tác quốc tế. Đặc biệt, trong bối cảnh tri thức và công nghệ liên tục đổi mới, ngoại ngữ trở thành công cụ quan trọng để người lao động tiếp cận nguồn dữ liệu toàn cầu, nâng cao kỹ năng nghề nghiệp và thích ứng với môi trường làm việc đa văn hóa. Đây cũng là một trong những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của nguồn nhân lực quốc gia trong tiến trình hội nhập và phát triển bền vững.
Đào tạo ngoại ngữ gắn với thị trường lao động: Khi ngôn ngữ trở thành năng lực cạnh tranh của nguồn nhân lực hiện đại
Tuy nhiên, bên cạnh những chuyển biến tích cực, khoảng cách giữa đào tạo ngoại ngữ và yêu cầu thực tiễn của thị trường lao động vẫn còn khá lớn. Không ít sinh viên đạt chuẩn chứng chỉ ngoại ngữ nhưng gặp khó khăn khi giao tiếp, xử lý tình huống nghề nghiệp hoặc làm việc trong môi trường quốc tế. Tình trạng thiên về lý thuyết, thiếu tính ứng dụng, thiếu môi trường thực hành và sự gắn kết chưa chặt chẽ giữa cơ sở đào tạo với doanh nghiệp khiến năng lực ngoại ngữ của người học chưa thực sự chuyển hóa thành năng lực làm việc. Điều này cho thấy đào tạo ngoại ngữ hiện nay không chỉ đối mặt với yêu cầu đổi mới về chương trình hay phương pháp giảng dạy, mà còn đòi hỏi một cách tiếp cận căn bản hơn theo hướng gắn đào tạo với nhu cầu của thị trường lao động, lấy năng lực sử dụng thực tế làm trung tâm và tăng cường liên kết giữa nhà trường, doanh nghiệp cùng môi trường nghề nghiệp. Chỉ khi thu hẹp được khoảng cách giữa đào tạo và thực tiễn sử dụng, ngoại ngữ mới thực sự trở thành động lực nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và năng lực cạnh tranh quốc gia trong thời kỳ hội nhập sâu rộng.
Ngoại ngữ đang trở thành “năng lực nghề nghiệp” của nguồn nhân lực hiện đại
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, thị trường lao động đang có những thay đổi sâu sắc cả về cấu trúc việc làm lẫn tiêu chuẩn tuyển dụng. Nếu trước đây yêu cầu về nguồn nhân lực chủ yếu tập trung vào trình độ chuyên môn, thì hiện nay doanh nghiệp ngày càng coi trọng năng lực thích ứng, khả năng giao tiếp quốc tế và kỹ năng làm việc trong môi trường đa văn hóa. Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, sự phát triển nhanh của doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài cùng xu hướng kết nối chuỗi cung ứng toàn cầu đang làm cho ngoại ngữ trở thành yêu cầu phổ biến trong nhiều lĩnh vực nghề nghiệp. Đây không còn là kỹ năng mang tính bổ trợ, mà đang dần chuyển hóa thành một dạng “năng lực nghề nghiệp” thiết yếu của nguồn nhân lực hiện đại.
Sự thay đổi này thể hiện rõ trong nhu cầu tuyển dụng của thị trường lao động. Ở nhiều lĩnh vực như du lịch, logistics, thương mại điện tử, công nghệ, giáo dục, y tế hay sản xuất công nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, khả năng sử dụng ngoại ngữ ngày càng trở thành tiêu chí quan trọng trong tuyển dụng, đánh giá và thăng tiến nhân sự. Đối với ngành du lịch, sự gia tăng của khách quốc tế kéo theo yêu cầu cao hơn về đội ngũ hướng dẫn viên, nhân viên khách sạn, dịch vụ và quản trị có khả năng giao tiếp đa ngôn ngữ. Trong lĩnh vực logistics và thương mại quốc tế, người lao động phải thường xuyên làm việc với đối tác nước ngoài, xử lý hợp đồng, dữ liệu và quy trình vận hành xuyên biên giới. Đối với ngành công nghệ, phần lớn tài liệu chuyên môn, hệ thống lập trình, nghiên cứu khoa học và công nghệ mới đều được cập nhật bằng tiếng Anh, đòi hỏi người lao động phải có khả năng đọc hiểu và khai thác thông tin chuyên ngành một cách hiệu quả.
Đáng chú ý, trong khu vực doanh nghiệp FDI, ngoại ngữ ngày càng gắn trực tiếp với năng lực làm việc thực tế. Nhiều doanh nghiệp Nhật Bản ưu tiên tuyển dụng lao động có khả năng sử dụng tiếng Nhật để phục vụ hoạt động quản trị và phối hợp sản xuất. Các doanh nghiệp Hàn Quốc trong lĩnh vực điện tử, công nghiệp hỗ trợ hay sản xuất linh kiện cũng đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với khả năng giao tiếp tiếng Hàn của đội ngũ kỹ thuật và quản lý. Trong khi đó, ở lĩnh vực công nghệ thông tin, tiếng Anh gần như trở thành “ngôn ngữ nghề nghiệp”, bởi người lao động phải tiếp cận liên tục với tài liệu kỹ thuật, hệ thống dữ liệu và môi trường làm việc toàn cầu. Điều này cho thấy ngoại ngữ không chỉ phục vụ giao tiếp thông thường mà đã trở thành công cụ trực tiếp tạo ra hiệu quả lao động và năng lực cạnh tranh nghề nghiệp.
Từ góc độ phát triển nguồn nhân lực, vai trò của ngoại ngữ cũng đang có sự thay đổi căn bản. Nếu trước đây ngoại ngữ thường được xem là lợi thế giúp gia tăng cơ hội việc làm, thì hiện nay, trong nhiều ngành nghề, thiếu năng lực ngoại ngữ đồng nghĩa với việc bị thu hẹp cơ hội phát triển nghề nghiệp. Ngoại ngữ giúp người lao động tiếp cận tri thức mới, cập nhật công nghệ hiện đại, mở rộng kết nối chuyên môn và tham gia sâu hơn vào môi trường lao động quốc tế. Trong nền kinh tế tri thức, nơi tốc độ đổi mới công nghệ diễn ra liên tục, khả năng tiếp cận nguồn dữ liệu toàn cầu bằng ngoại ngữ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với quá trình nâng cao năng lực chuyên môn và thích ứng nghề nghiệp.
Sự thay đổi vị thế của ngoại ngữ cũng phản ánh xu hướng dịch chuyển trong tư duy phát triển nguồn nhân lực của nhiều quốc gia châu Á. Những nền kinh tế như Singapore, Hàn Quốc hay Trung Quốc đều coi giáo dục ngoại ngữ là một phần quan trọng trong chiến lược nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Singapore xây dựng môi trường song ngữ từ sớm nhằm tạo lợi thế hội nhập quốc tế cho nguồn nhân lực. Hàn Quốc đầu tư mạnh vào giáo dục tiếng Anh và đào tạo nhân lực chất lượng cao phục vụ chiến lược xuất khẩu và phát triển công nghệ. Trung Quốc những năm gần đây cũng thúc đẩy mạnh đào tạo ngoại ngữ chuyên ngành nhằm phục vụ quá trình mở rộng hợp tác quốc tế và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Những kinh nghiệm này cho thấy năng lực ngoại ngữ không chỉ là vấn đề của giáo dục mà còn gắn trực tiếp với chiến lược phát triển kinh tế và năng lực cạnh tranh quốc gia.
Đối với Việt Nam, trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng, chất lượng nguồn nhân lực có mối liên hệ chặt chẽ với khả năng sử dụng ngoại ngữ. Một lực lượng lao động có năng lực ngoại ngữ tốt sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho thu hút đầu tư nước ngoài, nâng cao năng suất lao động và mở rộng khả năng tham gia vào các ngành nghề có giá trị gia tăng cao. Ngược lại, nếu khoảng cách về năng lực ngoại ngữ không được thu hẹp, nguồn nhân lực sẽ gặp nhiều hạn chế trong cạnh tranh và thích ứng với thị trường lao động quốc tế. Chính vì vậy, việc nhìn nhận ngoại ngữ như một năng lực nghề nghiệp cốt lõi thay vì chỉ là kỹ năng bổ trợ đang trở thành yêu cầu tất yếu trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực của Việt Nam hiện nay.
Khoảng cách giữa đào tạo ngoại ngữ và yêu cầu thực tiễn vẫn là “điểm nghẽn” lớn
Mặc dù nhu cầu về nguồn nhân lực có năng lực ngoại ngữ ngày càng gia tăng, song thực tế cho thấy khoảng cách giữa đào tạo và yêu cầu sử dụng trong môi trường lao động vẫn còn khá lớn. Đây được xem là một trong những “điểm nghẽn” quan trọng ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực và năng lực cạnh tranh của người lao động Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Những hạn chế này không chỉ xuất phát từ nội dung chương trình đào tạo mà còn liên quan đến phương pháp giảng dạy, môi trường học tập, khả năng gắn kết với doanh nghiệp cũng như sự chênh lệch về điều kiện tiếp cận giáo dục ngoại ngữ giữa các khu vực.
Một trong những vấn đề nổi bật hiện nay là chương trình đào tạo ngoại ngữ tại nhiều cơ sở giáo dục vẫn nặng về lý thuyết và thiên về mục tiêu thi cử. Trong quá trình học tập, người học thường dành phần lớn thời gian cho việc ghi nhớ cấu trúc ngữ pháp, luyện đề hoặc đáp ứng các chuẩn đánh giá mang tính học thuật, trong khi kỹ năng giao tiếp và khả năng sử dụng ngoại ngữ trong tình huống thực tế chưa được chú trọng tương xứng. Không ít sinh viên đạt các chứng chỉ ngoại ngữ theo quy định đầu ra nhưng vẫn gặp khó khăn trong giao tiếp cơ bản, phản xạ ngôn ngữ còn hạn chế và thiếu tự tin khi làm việc trong môi trường quốc tế.
Hệ quả của cách tiếp cận này là xuất hiện khoảng cách khá rõ giữa “học ngoại ngữ” và “làm việc bằng ngoại ngữ”. Trong thực tiễn nghề nghiệp, doanh nghiệp không chỉ yêu cầu người lao động hiểu ngôn ngữ ở mức độ lý thuyết mà cần khả năng sử dụng linh hoạt trong giao tiếp, xử lý công việc và phối hợp chuyên môn. Tuy nhiên, nhiều sinh viên sau khi tốt nghiệp vẫn thiếu kỹ năng thuyết trình, trao đổi chuyên môn, phản biện hoặc xử lý tình huống nghề nghiệp bằng ngoại ngữ. Không ít trường hợp có thể làm tốt các bài kiểm tra ngữ pháp nhưng lại lúng túng khi tham gia phỏng vấn, làm việc nhóm với đối tác quốc tế hay xử lý các tình huống giao tiếp đa văn hóa.
Điều này đặc biệt rõ trong các ngành nghề có tính quốc tế cao. Ở lĩnh vực du lịch, nhiều sinh viên dù được đào tạo chuyên ngành nhưng vẫn hạn chế về khả năng giao tiếp với khách nước ngoài, thiếu kỹ năng ứng biến và chưa đáp ứng được yêu cầu hướng dẫn thực tế. Trong lĩnh vực công nghệ thông tin, nhiều lao động có chuyên môn kỹ thuật nhưng gặp khó khăn khi đọc tài liệu chuyên ngành, trao đổi với chuyên gia nước ngoài hoặc tham gia các dự án quốc tế. Đối với ngành logistics, thương mại điện tử hay xuất nhập khẩu, việc thiếu khả năng sử dụng ngoại ngữ trong đàm phán, xử lý chứng từ hoặc kết nối đối tác khiến hiệu quả công việc bị ảnh hưởng đáng kể. Thực trạng này cho thấy năng lực ngoại ngữ của người học chưa thực sự được chuyển hóa thành năng lực nghề nghiệp, trong khi đây lại là yêu cầu ngày càng phổ biến của thị trường lao động hiện đại.
Một hạn chế khác là việc đào tạo ngoại ngữ chuyên ngành vẫn còn khá mờ nhạt và thiếu tính thực tiễn. Ở nhiều cơ sở đào tạo, chương trình ngoại ngữ vẫn được thiết kế theo hướng chung, thiếu sự phân hóa theo đặc thù từng lĩnh vực nghề nghiệp. Trong khi đó, yêu cầu của doanh nghiệp hiện nay không chỉ dừng ở giao tiếp thông thường mà đòi hỏi khả năng sử dụng ngoại ngữ gắn trực tiếp với công việc chuyên môn. Chẳng hạn, ngành du lịch cần nguồn nhân lực có khả năng sử dụng tiếng Anh hoặc tiếng Trung trong hướng dẫn, chăm sóc khách hàng và xử lý tình huống dịch vụ; ngành logistics yêu cầu khả năng đọc hiểu hợp đồng, chứng từ và trao đổi quốc tế; lĩnh vực sản xuất công nghiệp có vốn đầu tư Hàn Quốc hoặc Nhật Bản lại cần đội ngũ lao động có khả năng giao tiếp kỹ thuật bằng tiếng Hàn hoặc tiếng Nhật. Tuy nhiên, việc đào tạo hiện nay ở nhiều nơi vẫn chưa theo kịp xu hướng này, dẫn đến tình trạng người học có kiến thức ngôn ngữ cơ bản nhưng thiếu kỹ năng sử dụng trong môi trường nghề nghiệp cụ thể.
Bên cạnh đó, mối liên kết giữa nhà trường và doanh nghiệp trong đào tạo ngoại ngữ vẫn chưa thực sự chặt chẽ. Nhiều doanh nghiệp chưa tham gia sâu vào quá trình xây dựng chương trình đào tạo, xác định chuẩn đầu ra hay tổ chức môi trường thực hành cho sinh viên. Hoạt động thực tập ở một số nơi còn mang tính hình thức, thời gian ngắn và thiếu sự kết nối trực tiếp với yêu cầu công việc thực tế. Điều này khiến nội dung đào tạo nhiều khi chưa phản ánh đúng nhu cầu tuyển dụng của thị trường lao động. Trong khi doanh nghiệp cần khả năng giao tiếp thực tiễn và xử lý công việc bằng ngoại ngữ, nhà trường vẫn chủ yếu đánh giá thông qua bài thi hoặc chứng chỉ mang tính học thuật. Sự thiếu đồng bộ giữa đào tạo và sử dụng lao động khiến khoảng cách giữa kỹ năng được học và kỹ năng cần thiết trong môi trường nghề nghiệp ngày càng rõ nét hơn.
Ngoài những hạn chế về nội dung và phương pháp đào tạo, sự chênh lệch trong cơ hội tiếp cận ngoại ngữ giữa các khu vực cũng là vấn đề đáng chú ý. Tại các đô thị lớn, người học có điều kiện tiếp cận trung tâm ngoại ngữ chất lượng cao, môi trường học tập quốc tế và các nền tảng học tập số hiện đại. Trong khi đó, ở nhiều địa phương, đặc biệt là khu vực nông thôn hoặc miền núi, điều kiện học ngoại ngữ vẫn còn nhiều khó khăn do thiếu giáo viên chất lượng, hạn chế về cơ sở vật chất và môi trường thực hành. Sự chênh lệch này không chỉ ảnh hưởng đến cơ hội học tập mà còn tác động trực tiếp đến khả năng cạnh tranh nghề nghiệp của người lao động giữa các vùng miền.
Trong bối cảnh nền kinh tế đang chuyển mạnh sang mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế, những hạn chế trong đào tạo ngoại ngữ không còn là vấn đề riêng của ngành giáo dục mà đã trở thành câu chuyện liên quan trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực quốc gia. Nếu không thu hẹp được khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tiễn, Việt Nam sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc xây dựng lực lượng lao động có khả năng cạnh tranh trong môi trường quốc tế. Điều này đòi hỏi quá trình đổi mới đào tạo ngoại ngữ phải được nhìn nhận ở tầm chiến lược, gắn với yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và năng lực cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn mới.
Đổi mới đào tạo ngoại ngữ theo hướng thực chất và gắn với thị trường lao động
Trong bối cảnh thị trường lao động ngày càng đặt ra yêu cầu cao về năng lực hội nhập và khả năng làm việc trong môi trường quốc tế, đổi mới đào tạo ngoại ngữ không còn dừng lại ở việc điều chỉnh nội dung chương trình mà cần được nhìn nhận như một quá trình tái cấu trúc toàn diện tư duy đào tạo. Trọng tâm của sự chuyển đổi này là thay đổi từ mô hình truyền thụ kiến thức sang mô hình phát triển năng lực sử dụng ngoại ngữ trong môi trường nghề nghiệp thực tế. Đây được xem là điều kiện quan trọng để thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu sử dụng lao động, đồng thời nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong giai đoạn hội nhập sâu rộng.
Một trong những yêu cầu cốt lõi hiện nay là chuyển từ tư duy “dạy ngoại ngữ” sang “đào tạo năng lực sử dụng ngoại ngữ”. Trong nhiều năm, việc học ngoại ngữ ở không ít cơ sở giáo dục vẫn thiên về ghi nhớ cấu trúc ngữ pháp, từ vựng hay phục vụ các kỳ thi đánh giá trình độ. Tuy nhiên, thị trường lao động hiện đại lại đòi hỏi người học phải có khả năng giao tiếp, xử lý tình huống nghề nghiệp, trao đổi chuyên môn và thích ứng với môi trường làm việc đa văn hóa. Điều đó đồng nghĩa với việc ngoại ngữ cần được nhìn nhận như một công cụ làm việc thay vì chỉ là môn học mang tính học thuật.
Đổi mới theo hướng này đòi hỏi quá trình đào tạo phải lấy năng lực thực hành làm trung tâm. Người học không chỉ học để đạt chứng chỉ mà cần học để sử dụng được trong công việc thực tế. Việc hình thành khả năng phản xạ ngôn ngữ, giao tiếp chuyên môn và xử lý tình huống bằng ngoại ngữ cần trở thành mục tiêu xuyên suốt trong toàn bộ quá trình đào tạo. Đây cũng là xu hướng được nhiều hệ thống giáo dục tiên tiến trên thế giới áp dụng nhằm rút ngắn khoảng cách giữa nhà trường và môi trường nghề nghiệp.
Trên cơ sở đó, việc thiết kế lại chương trình đào tạo trở thành yêu cầu mang tính nền tảng. Nội dung giảng dạy cần được điều chỉnh theo hướng tăng cường kỹ năng nghe, nói và giao tiếp thực tiễn thay vì quá tập trung vào lý thuyết ngôn ngữ. Các học phần nên được xây dựng dựa trên tình huống nghề nghiệp cụ thể, gắn với môi trường làm việc của từng lĩnh vực chuyên môn. Đối với ngành du lịch, người học cần được rèn luyện khả năng hướng dẫn, xử lý tình huống với khách quốc tế và giao tiếp đa văn hóa. Với lĩnh vực logistics hay thương mại quốc tế, chương trình cần chú trọng kỹ năng đàm phán, trao đổi hợp đồng và xử lý chứng từ bằng ngoại ngữ. Trong khi đó, các ngành công nghệ và kỹ thuật cần tăng cường khả năng đọc hiểu tài liệu chuyên ngành, làm việc nhóm quốc tế và tham gia dự án xuyên biên giới.
Xu hướng phát triển ngoại ngữ chuyên ngành vì vậy đang trở thành yêu cầu tất yếu trong đổi mới đào tạo. Thay vì đào tạo chung chung, chương trình cần được phân hóa theo đặc thù từng lĩnh vực nghề nghiệp như tiếng Anh du lịch, tiếng Anh công nghệ, tiếng Trung thương mại hay tiếng Hàn trong sản xuất công nghiệp. Điều này không chỉ giúp người học nâng cao tính ứng dụng mà còn tăng khả năng thích ứng với nhu cầu tuyển dụng thực tế của doanh nghiệp. Cùng với đó, các mô hình học tập qua dự án, học theo tình huống hoặc mô phỏng môi trường làm việc thực tế cần được mở rộng nhằm tạo điều kiện cho sinh viên vận dụng ngoại ngữ trong bối cảnh nghề nghiệp cụ thể.
Bên cạnh đổi mới chương trình, ứng dụng công nghệ và phát triển môi trường học tập số đang mở ra cơ hội lớn cho quá trình nâng cao chất lượng đào tạo ngoại ngữ. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, nền tảng học tập trực tuyến và các công cụ tương tác số đang làm thay đổi cách tiếp cận ngoại ngữ truyền thống. Các ứng dụng AI hiện nay có thể hỗ trợ luyện phát âm, phản xạ giao tiếp, mô phỏng hội thoại và cá nhân hóa lộ trình học tập cho từng người học. Trong khi đó, các nền tảng học trực tuyến giúp mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, tạo điều kiện cho người học tham gia lớp học quốc tế, giao tiếp với giảng viên và sinh viên ở nhiều quốc gia khác nhau.
Đáng chú ý, môi trường đa ngôn ngữ trên không gian số đang tạo ra cơ hội thực hành ngoại ngữ liên tục ngoài phạm vi lớp học. Người học có thể tiếp cận nguồn tài liệu chuyên ngành quốc tế, tham gia các diễn đàn học thuật, hội thảo trực tuyến hay cộng đồng nghề nghiệp toàn cầu. Điều này góp phần hình thành môi trường học tập mở, linh hoạt và tăng khả năng sử dụng ngoại ngữ trong thực tiễn. Trong bối cảnh đó, công nghệ không chỉ là công cụ hỗ trợ giảng dạy mà đang trở thành yếu tố thúc đẩy tái cấu trúc phương thức đào tạo ngoại ngữ theo hướng hiện đại và thực chất hơn.
Một yêu cầu quan trọng khác là tăng cường gắn kết giữa cơ sở đào tạo với doanh nghiệp và thị trường lao động. Thực tế cho thấy, khoảng cách giữa kỹ năng được đào tạo và kỹ năng doanh nghiệp cần một phần xuất phát từ việc doanh nghiệp chưa tham gia sâu vào quá trình xây dựng chương trình đào tạo. Vì vậy, cần thúc đẩy cơ chế phối hợp giữa nhà trường và doanh nghiệp trong xác định chuẩn đầu ra, xây dựng học phần thực hành và tổ chức môi trường trải nghiệm nghề nghiệp cho sinh viên. Các chương trình thực tập cần được triển khai theo hướng thực chất hơn, giúp người học trực tiếp tham gia môi trường làm việc, rèn luyện kỹ năng giao tiếp chuyên môn và thích ứng với văn hóa doanh nghiệp.
Nhiều quốc gia đã xây dựng thành công các mô hình đào tạo gắn với doanh nghiệp. Mô hình đào tạo kép của Đức cho phép người học vừa học tại trường vừa tham gia thực hành tại doanh nghiệp, qua đó nâng cao khả năng thích ứng nghề nghiệp ngay từ quá trình đào tạo. Singapore cũng đẩy mạnh mô hình liên kết doanh nghiệp trong đào tạo ngoại ngữ và kỹ năng nghề nhằm bảo đảm nguồn nhân lực đáp ứng sát nhu cầu thị trường. Những kinh nghiệm này cho thấy việc kết nối giữa giáo dục và doanh nghiệp không chỉ giúp nâng cao chất lượng đào tạo mà còn tạo cơ chế phản hồi liên tục để chương trình học kịp thời điều chỉnh theo biến động của thị trường lao động.
Song song với đó, phát triển đội ngũ giảng viên là điều kiện mang tính quyết định đối với hiệu quả đổi mới đào tạo ngoại ngữ. Trong bối cảnh công nghệ và phương pháp giáo dục thay đổi nhanh chóng, giảng viên không chỉ cần năng lực chuyên môn mà còn phải liên tục cập nhật phương pháp giảng dạy hiện đại, nâng cao kỹ năng số và tăng cường hội nhập quốc tế. Việc tiếp cận các mô hình đào tạo tiên tiến, tham gia các chương trình trao đổi học thuật hoặc môi trường nghề nghiệp quốc tế sẽ giúp đội ngũ giảng viên nâng cao khả năng kết nối giữa giảng dạy và thực tiễn sử dụng ngoại ngữ trong công việc.
Quan trọng hơn, giảng viên cần chuyển vai trò từ người truyền đạt kiến thức sang người hướng dẫn, hỗ trợ người học phát triển năng lực sử dụng ngoại ngữ trong môi trường thực tế. Chỉ khi quá trình đổi mới được triển khai đồng bộ từ chương trình, phương pháp, công nghệ, liên kết doanh nghiệp đến phát triển đội ngũ giảng viên, đào tạo ngoại ngữ mới có thể đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động hiện đại và trở thành động lực nâng cao chất lượng nguồn nhân lực quốc gia trong thời kỳ hội nhập.
Xây dựng hệ sinh thái đào tạo ngoại ngữ cho thời kỳ hội nhập
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, đổi mới đào tạo ngoại ngữ không thể chỉ được nhìn nhận như nhiệm vụ riêng của ngành giáo dục mà cần được triển khai theo hướng xây dựng một hệ sinh thái phát triển đồng bộ, có sự tham gia của Nhà nước, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và chính người học. Chỉ khi các chủ thể này được kết nối chặt chẽ, quá trình đào tạo ngoại ngữ mới có thể đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động và góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực quốc gia trong giai đoạn mới.
Trước hết, Nhà nước giữ vai trò định hướng chiến lược và tạo nền tảng thể chế cho quá trình đổi mới đào tạo ngoại ngữ. Điều này đòi hỏi tiếp tục hoàn thiện chính sách giáo dục ngoại ngữ theo hướng hiện đại, gắn với yêu cầu phát triển nguồn nhân lực và hội nhập quốc tế. Việc xây dựng chuẩn năng lực ngoại ngữ cần được triển khai đồng bộ, bảo đảm tính liên thông giữa các cấp học và phù hợp với nhu cầu thực tiễn của thị trường lao động. Bên cạnh đó, đầu tư hạ tầng số cho giáo dục ngoại ngữ cũng trở thành yêu cầu quan trọng nhằm mở rộng khả năng tiếp cận tri thức và môi trường học tập hiện đại cho người học.
Đặc biệt, cần có chính sách hỗ trợ các khu vực khó khăn, vùng sâu, vùng xa nhằm thu hẹp khoảng cách về điều kiện học tập ngoại ngữ giữa các địa phương. Thực tế cho thấy sự chênh lệch về đội ngũ giáo viên, cơ sở vật chất và môi trường học tập đang tạo ra khác biệt đáng kể về năng lực ngoại ngữ giữa học sinh, sinh viên các vùng miền. Vì vậy, cùng với đầu tư cơ sở hạ tầng, cần thúc đẩy chuyển đổi số trong giáo dục ngoại ngữ, phát triển học liệu mở và các nền tảng học tập trực tuyến nhằm tạo cơ hội tiếp cận công bằng hơn cho người học trên phạm vi cả nước.
Đối với các cơ sở đào tạo, yêu cầu đặt ra là phải đổi mới mạnh mẽ chương trình và phương pháp giảng dạy theo hướng tăng tính ứng dụng và gắn với nhu cầu xã hội. Ngoại ngữ cần được đào tạo như một năng lực nghề nghiệp thay vì chỉ là môn học mang tính học thuật. Điều này đòi hỏi nhà trường phải thường xuyên cập nhật chương trình, tăng cường ngoại ngữ chuyên ngành, mở rộng môi trường thực hành và thúc đẩy các mô hình học tập gắn với tình huống thực tế. Việc xây dựng chuẩn đầu ra cũng cần dựa trên yêu cầu cụ thể của từng lĩnh vực nghề nghiệp thay vì chỉ dừng ở các tiêu chí đánh giá lý thuyết.
Song song với đó, doanh nghiệp cần trở thành một chủ thể quan trọng trong hệ sinh thái đào tạo ngoại ngữ. Trong bối cảnh thị trường lao động thay đổi nhanh chóng, doanh nghiệp chính là nơi phản ánh rõ nhất nhu cầu về kỹ năng và năng lực sử dụng ngoại ngữ trong công việc. Vì vậy, sự tham gia của doanh nghiệp trong xây dựng chương trình đào tạo, tổ chức thực tập, hướng dẫn kỹ năng nghề nghiệp và đánh giá năng lực thực tế của người học có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Khi doanh nghiệp đồng hành cùng nhà trường, quá trình đào tạo sẽ tiệm cận hơn với yêu cầu tuyển dụng, giúp người học rút ngắn khoảng cách giữa kiến thức và môi trường làm việc thực tế.
Bên cạnh vai trò của các cơ quan quản lý, nhà trường và doanh nghiệp, người học vẫn là chủ thể trung tâm quyết định hiệu quả của quá trình đào tạo ngoại ngữ. Trong bối cảnh tri thức và công nghệ thay đổi liên tục, năng lực cạnh tranh của mỗi cá nhân không còn phụ thuộc hoàn toàn vào bằng cấp mà gắn chặt với khả năng tự học, thích ứng và học tập suốt đời. Ngoại ngữ là lĩnh vực đòi hỏi quá trình rèn luyện liên tục, lâu dài và mang tính chủ động cao. Vì vậy, người học không chỉ phụ thuộc vào chương trình đào tạo mà cần chủ động xây dựng môi trường thực hành, khai thác các nền tảng học tập số và tăng cường trải nghiệm thực tế để nâng cao năng lực sử dụng ngoại ngữ trong công việc cũng như đời sống.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, ngoại ngữ đã vượt ra khỏi vai trò của một kỹ năng bổ trợ để trở thành năng lực thiết yếu của nguồn nhân lực hiện đại. Đây không chỉ là công cụ giao tiếp mà còn là phương tiện tiếp cận tri thức, công nghệ và môi trường lao động toàn cầu. Sự thay đổi nhanh chóng của thị trường việc làm đang đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với khả năng sử dụng ngoại ngữ trong môi trường nghề nghiệp thực tế, từ giao tiếp chuyên môn, xử lý công việc đến thích ứng với môi trường đa văn hóa.
Tuy nhiên, khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tiễn vẫn là “điểm nghẽn” lớn cần được tháo gỡ. Thực tế cho thấy đào tạo ngoại ngữ hiện nay ở nhiều nơi vẫn còn nặng về lý thuyết, thiếu tính ứng dụng và chưa gắn chặt với yêu cầu của doanh nghiệp cũng như thị trường lao động. Điều đó cho thấy đào tạo ngoại ngữ không thể tiếp tục đi theo mô hình truyền thống mà cần chuyển mạnh sang định hướng phát triển năng lực sử dụng thực tế, tăng cường ngoại ngữ chuyên ngành, ứng dụng công nghệ số và thúc đẩy liên kết giữa nhà trường với doanh nghiệp.
Xa hơn, đây không chỉ là câu chuyện của giáo dục mà còn liên quan trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực, năng lực cạnh tranh quốc gia và khả năng hội nhập quốc tế của Việt Nam trong thời kỳ mới. Một lực lượng lao động có năng lực ngoại ngữ tốt sẽ tạo điều kiện để nâng cao năng suất lao động, thu hút đầu tư, mở rộng hợp tác quốc tế và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Khi ngoại ngữ thực sự trở thành công cụ làm việc và kết nối tri thức toàn cầu, quá trình đào tạo cũng buộc phải chuyển mình theo hướng thực chất hơn, linh hoạt hơn và gắn chặt hơn với nhu cầu phát triển của nền kinh tế. Chỉ khi thu hẹp được khoảng cách giữa nhà trường và thị trường lao động, nguồn nhân lực Việt Nam mới có thể thích ứng hiệu quả với yêu cầu cạnh tranh ngày càng cao trong thời kỳ hội nhập sâu rộng./.
Ths. Lê Ánh
