“Hỏi em bao nhiêu tuổi mà sức em phi thường”
Bảy mươi sáu năm cũng là 76 tuổi đã đi qua, câu hát "Hỏi em bao nhiêu tuổi mà sức em phi thường" lời ca ấy vẫn mãi lay động con tim biết bao thế hệ. Đó không chỉ là lời ngợi ca tuổi trẻ Việt Nam, mà còn là ký ức về những chàng trai, cô gái thanh niên xung phong đã hiến dâng tuổi xuân giữa mưa bom, lửa đạn để giữ thông những tuyến đường, nối liền hậu phương với tiền tuyến. Trên mảnh đất Hà Tĩnh anh hùng, nơi từng là "tọa độ lửa" của chiến tranh, lớp lớp thanh niên xung phong đã viết nên những trang sử bằng lòng quả cảm, sự hy sinh và niềm tin son sắt vào ngày đất nước thống nhất.
Cho chiến dịch 56 ngày đêm mưa dầm cơm vắt
Khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bước vào giai đoạn quyết định, cả nước dồn sức cho chiến trường Điện Biên Phủ. Hưởng ứng lời hiệu triệu của Tổ quốc, Hà Tĩnh đã huy động 1.749 đoàn viên thanh niên, biên chế vào các đại đội thuộc Đội 34 và Đội 40 của Ban Công tác Thanh niên xung phong Trung ương. Nhiệm vụ của họ là tiếp nhận, vận chuyển lương thực, quân nhu, vũ khí, thuốc men vượt hàng trăm cây số đường rừng, theo Quốc lộ 6, qua Ngã ba Cò Nòi, Đèo Chẹn, Đèo Pha Đin để đưa đến mặt trận.
Những bước chân tuổi đôi mươi băng qua núi cao, vực sâu trong mưa rừng, thác lũ, giữa đói rét, sên vắt và bom đạn của kẻ thù. Mỗi gùi hàng trên vai là một phần sức mạnh tiếp thêm cho tiền tuyến; mỗi chặng đường vượt qua là thêm một nhịp nối của mạch máu hậu cần. Gian khổ không làm họ chùn bước, hiểm nguy càng tôi luyện ý chí và lòng quả cảm của những thanh niên xung phong Hà Tĩnh.
Nhiều đội viên đã lập chiến công xuất sắc, được Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư biểu dương với những lời khen giản dị mà thiêng liêng biết nhường nào: "Gan dạ, siêng năng, dũng cảm, hết lòng yêu thương đồng đội." Cũng có biết bao người đã gửi lại tuổi xuân nơi núi rừng Tây Bắc, hóa thân vào những con đường tiếp vận làm nên chiến thắng "lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu".
Bảy mươi sáu năm sau, trên quê hương Hà Tĩnh chỉ còn 115 cựu thanh niên xung phong từng tham gia thời kỳ ấy, phần lớn đều đã ở tuổi xưa nay hiếm. Dẫu mái đầu đã bạc, bước chân cao thấp không còn tinh nhanh như thuở mở đường ra trận, các cụ vẫn là những nhân chứng sống của lịch sử, là những tấm gương gìn giữ truyền thống cách mạng, bồi đắp lòng yêu nước cho muôn thế hệ hôm nay và mai sau.
"Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước"
Những lời thơ của Tố Hữu đã trở thành biểu tượng sức mạnh của một thế hệ thanh niên Việt Nam sẵn sàng hiến dâng tuổi xuân xanh cho độc lập dân tộc. Với thanh niên xung phong Hà Tĩnh, đó không chỉ là lời thơ mà còn là hiện thực của những năm tháng bám đường, mở lối, giữ cho mạch máu giao thông luôn thông suốt giữa mưa bom, bão đạn.
Bên chén nước chè xanh thơm đậm, Chủ tịch Hội Cựu Thanh niên xung phong tỉnh Hà Tĩnh Lê Văn Liêm trầm mạc kể cho tôi nghe: Bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Hà Tĩnh giữ vị trí đặc biệt quan trọng, vừa là tuyến đầu của miền Bắc, vừa là hậu phương trực tiếp chi viện cho chiến trường miền Nam. Nhằm cắt đứt tuyến vận tải chiến lược này, không quân Hoa Kỳ liên tục đánh phá các trục giao thông huyết mạch, biến nhiều vùng quê Hà Tĩnh thành những "tọa độ lửa".
Tháng 6/1965, Hà Tĩnh thành lập thêm hai đội Thanh niên Ba sẵn sàng Nam Hà và Bắc Hà với 20 đại đội, khẩn trương chi viện cho chiến trường Bình – Trị – Thiên và Đường 9 Nam Lào. Tiếp đó, theo quyết định của Thủ tướng Phạm Văn Đồng, hai Tổng đội Thanh niên xung phong N23 và N25 được thành lập, quy tụ lực lượng Hà Tĩnh, Quảng Bình, Nghệ An, Hà Nội và Thanh Hóa, làm nhiệm vụ trên tuyến đường mòn Hồ Chí Minh và mở Đường 20 Quyết Thắng dưới sự chỉ đạo của Ban 67 (Bộ Giao thông vận tải) và Binh đoàn Quân đội 559 do Tướng Đồng Sỹ Nguyên chỉ huy.
Trên đường ra trận
Do chiến tranh ngày càng khốc liệt, tháng 7/1965, Hà Tĩnh tiếp tục thành lập hai Tổng đội TNXP N53-P18 và N55-P18 – những đơn vị sau này trở thành biểu tượng của ý chí và lòng quả cảm. Ban đầu họ làm nhiệm vụ bảo đảm giao thông trên Quốc lộ 1A từ Bến Thủy đến Đèo Ngang, nhưng sau khi tuyến Thượng Gia – Cổ Ngựa bị đánh sập vào tháng 4/1968, toàn bộ lực lượng được điều lên tuyến 15A, con đường chiến lược nối từ Lạc Thiện qua Cầu Bạng, Tùng Cóc, Cầu Tối, Ngã ba Đồng Lộc, Khe Giao, Địa Lợi, Lộc Yên, La Khê đến Tân Ấp (Quảng Bình), bảo đảm dòng xe chi viện không bị đứt đoạn.
Đó cũng là thời điểm bom đạn giặc Mỹ trút xuống dữ dội nhất. Ngã ba Đồng Lộc, Cầu Tối, Khe Giao,... ngày đêm rung chuyển bởi hàng nghìn tấn bom đạn. Giữa lằn ranh sinh tử, những đội viên thanh niên xung phong vẫn kiên cường bám đường, san lấp hố bom, rà phá bom nổ chậm, mở đường cho từng đoàn xe vượt qua. Nhiều người đã ngã xuống khi tuổi đời còn rất trẻ: Anh hùng Lê Đăng Dương hy sinh trong lúc rà phá bom tại Cầu Tối; mười cô gái TNXP thuộc Tiểu đội 4, Đại đội 552 mãi mãi nằm lại ở Ngã ba Đồng Lộc; Bí thư Chi bộ Võ Triều Chung cùng nhiều cán bộ, chiến sĩ C555 hy sinh tại Đồi Con Công,... Máu của họ đã hòa vào đất đỏ, làm nên những địa danh bất tử trong dòng chảy lịch sử của dân tộc.
Hội ý trước lúc ra mặt trận - Ảnh phục dựng
Chính trên những cung đường lửa ấy đã xuất hiện nhiều tập thể, cá nhân anh hùng như Đại đội 551, Tiểu đội 10 nữ thanh niên xung phong Đại đội 552, Đại đội phó Nguyễn Tri Ân, Tổ trưởng máy ủi Uông Xuân Lý, Bí thư Chi bộ Võ Triều Chung,... góp phần viết nên trang sử huyền thoại Ngã ba Đồng Lộc.
Không chỉ giữ vững tuyến 15A, Tổng đội N53-P18 vượt lên bom đạn của kẻ thù để mở Đường 21 dài 53 km từ Khe Giao đến Tân Ấp và tiếp tục mở Đường 22 vượt núi rừng phía tây Hà Tĩnh sang Quảng Bình. Đây đều là những trọng điểm đánh phá ác liệt của không quân Mỹ. Nhiều cán bộ, chiến sĩ đã anh dũng hy sinh nằm lại trên những cung đường này; đến nay vẫn còn những đồng đội chưa tìm được hài cốt, như một nỗi day dứt chưa nguôi của những người ở lại.
Những cặp mắt luôn hướng ra mặt trận
Giữ vững hậu phương, tiếp sức chi viện cho tiền tuyến
Không chỉ bám trụ trụ trên những tuyến đường lửa, Thanh niên xung phong Hà Tĩnh còn đảm nhận nhiệm vụ bảo vệ các công trình kinh tế trọng điểm của tỉnh và chi viện trực tiếp cho chiến trường Vĩnh Linh, Quảng Trị – những địa bàn hứng chịu sự đánh phá ác liệt của không quân Mỹ.
Cũng theo Chủ tịch Hội Cựu Thanh niên xung phong tỉnh Hà Tĩnh Lê Văn Liêm, từ năm 1971, trước sự đánh phá ngày càng dữ dội của địch vào các công trình trọng yếu như Trạm bơm Linh Cảm, hồ Cây Trường (Hương Sơn), hồ Đá Cát (Kỳ Anh), hồ Cu Lây (Can Lộc) và tuyến đê La Giang (Đức Thọ), Hà Tĩnh đã thành lập Tổng đội TNXP N40-P18 gồm 8 đại đội để bảo vệ các công trình kinh tế này, bảo đảm sản xuất và đời sống của nhân dân.
Tháng 10/1972, Tổng đội TNXP N299-P18 tiếp tục ra đời với 8 đại đội, làm nhiệm vụ bốc dỡ, vận chuyển hàng hóa, giải phóng lương thực, thực phẩm đạn dược tại các cảng biển, cảng sông và bến thủy như Đò Điệm, Xuân Hải, Cẩm Nhượng, Cửa Khẩu, Linh Cảm, Địa Lợi, Chợ Thượng, Yên Trung, Hòa Duyệt, Chu Lễ, Lộc Yên,... Cùng thời gian đó, theo yêu cầu của Trung ương, nhiều đơn vị thanh niên xung phong Hà Tĩnh được điều động vào đất thhép Vĩnh Linh, Đường 9 Nam Lào, ngày đêm túc trực bảo đảm giao thông, trên những tuyến đường chi viện cho tiền tuyến.
Bãi tập kết chiến tích tại ngã ba Đồng Lộc
Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Hà Tĩnh đã huy động 14.970 nam, nữ thanh niên xung phong, biên chế thành 7 tổng đội với 59 đại đội, hoạt động trên khắp các tuyến đường chiến lược từ Hà Tĩnh đến Quảng Trị, Thừa Thiên Huế và Đường 9 Nam Lào. Họ là những người mở đường, giữ đường, tải đạn, cứu thương; là những người đã biến máu, mồ hôi và cả tuổi xuân của mình thành những nhịp cầu nối hậu phương với tiền tuyến.
Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, bom đạn chiến tranh đã lùi xa, nhưng dấu chân thanh niên xung phong vẫn còn in đậm trên những cung đường lịch sử và trong ký ức của quê hương Hà Tĩnh. Mỗi địa danh như Đồng Lộc, Khe Giao, Đường 20 Quyết Thắng hay Đường 21, Đường 22 không chỉ nhắc nhớ về một thời hoa lửa, mà còn nhắc nhở hôm nay và mai sau về giá trị của lòng yêu nước, tinh thần dấn thân và sự hy sinh vì độc lập, tự do của dân tộc. Nơi đây vẫn vang võng mãi bài ca Cô gái mở đường đường của Nhạc sỹ Xuân Giao: Ơi những cô con gái đang ngày đêm mở đường- Hỏi em bao nhiêu tuổi mà sức em Phi thường-Em đi lên rừng cây xanh mở lối-Em đi xuống núi núi phải cúi đâu-Em đi bắc tiếp những nhịp cầu cho những con đường tổ quốc yêu thương
Hơn nửa thế kỷ đi qua, chiến tranh cung đã lùi xa, nhưng ký ức về những năm tháng "xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước" vẫn còn nguyên vẹn trong trái tim những cựu thanh niên xung phong Hà Tĩnh.
Mái tóc đã bạc theo năm tháng, nhưng ngọn lửa cống hiến và tinh thần bất khuất vì Tổ quốc vẫn chưa bao giờ tắt. Câu chuyện về một thời tuổi trẻ dâng hiến của họ sẽ mãi mãi là nguồn cảm hứng, nhắc nhở các thế hệ hôm nay phải trân trọng hòa bình và sống xứng đáng với những hy sinh của cha anh.
Tác giả xin được nhắc lại 4 câu thơ của Bác Hồ kính yêu tặng cho lực lượng TNXP:
“Không có việc gì khó
Chỉ sợ lòng không bền
Đào núi và lấp biển-
Quyết chí ắt làm nên”
Bút ký của Anh Bình
Nhân kỷ niệm 76 năm Ngày truyền thống lực lượng Thanh niên xung phong (15/7/1950 – 15/7/2026)
