Thiên tai đang trở thành một trong những thách thức lớn tác động trực tiếp đến quá trình phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam. Những năm gần đây, tình trạng thời tiết cực đoan xuất hiện với tần suất dày hơn, nhiều cơn bão mạnh diễn biến bất thường, cùng với hạn hán, xâm nhập mặn, lũ quét, sạt lở đất liên tiếp xảy ra tại nhiều địa phương, gây thiệt hại nặng nề về người và tài sản, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống nhân dân cũng như hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Việc tăng cường công tác phòng, chống thiên tai không chỉ là yêu cầu cấp thiết trước mắt mà còn mang ý nghĩa chiến lược lâu dài nhằm bảo vệ tính mạng nhân dân, giữ vững ổn định xã hội và tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của đất nước. Nhằm nâng cao hiệu quả ứng phó với thiên tai trong tình hình mới, Chỉ thị số 23/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về đẩy mạnh thực hiện Kết luận số 213-KL/TW ngày 21/11/2025 của Ban Bí thư, tăng cường công tác phòng, chống thiên tai trong thời gian tới.
Các hiện tượng thời tiết nguy hiểm không chỉ gia tăng về cường độ mà còn mở rộng phạm vi ảnh hưởng, tạo ra nhiều thách thức mới đối với công tác quản lý, ứng phó và bảo đảm an toàn cho người dân. Trên Biển Đông, nguy cơ xuất hiện các cơn bão mạnh, siêu bão ngày càng lớn; trong khi tại nhiều địa phương miền núi, mưa lớn cục bộ thường xuyên gây ra lũ quét, sạt lở đất với mức độ nghiêm trọng. Ở khu vực đồng bằng và ven biển, tình trạng hạn hán, xâm nhập mặn kéo dài tiếp tục ảnh hưởng sâu rộng đến sản xuất và đời sống dân sinh. Quá trình đô thị hóa nhanh cũng khiến nguy cơ ngập úng tại các đô thị lớn ngày càng gia tăng sau những đợt mưa lớn kéo dài. Đáng chú ý, thiên tai hiện nay không còn diễn ra theo quy luật mùa vụ như trước mà xuất hiện bất thường, khó dự báo, đòi hỏi công tác ứng phó phải luôn trong trạng thái chủ động và sẵn sàng cao độ.
Nhiều trận bão, mưa lũ lớn liên tiếp xảy ra trong các năm 2024 và 2025 đã vượt mức lịch sử tại một số khu vực, kéo theo ngập lụt nghiêm trọng, lũ ống, lũ quét và sạt lở đất trên diện rộng. Những thảm họa này không chỉ cướp đi sinh mạng của nhiều người dân mà còn gây thiệt hại lớn về tài sản, phá hủy cơ sở hạ tầng, làm gián đoạn hoạt động sản xuất, kinh doanh và ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của hàng triệu người dân. Nông nghiệp, giao thông, điện lực và nhiều lĩnh vực thiết yếu khác đều chịu tác động nặng nề, khiến áp lực lên công tác an sinh xã hội, phục hồi sản xuất và ổn định đời sống tại các địa phương ngày càng gia tăng. Xa hơn, những thiệt hại do thiên tai gây ra còn tác động trực tiếp đến mục tiêu phát triển bền vững, làm suy giảm nguồn lực phát triển và ảnh hưởng tới sự ổn định kinh tế - xã hội của đất nước.
Chủ động phòng, chống thiên tai trở thành yêu cầu cấp thiết, mang ý nghĩa chiến lược trong giai đoạn hiện nay. Tinh thần “phòng ngừa từ sớm, từ xa” tiếp tục được xác định là quan điểm xuyên suốt trong công tác chỉ đạo, điều hành của Chính phủ. Thay vì chỉ tập trung khắc phục hậu quả sau thiên tai, nhiều giải pháp đang được triển khai theo hướng chủ động nhận diện nguy cơ, chuẩn bị phương án ứng phó ngay từ đầu mùa mưa bão nhằm hạn chế thấp nhất thiệt hại có thể xảy ra. Việc rà soát các khu vực xung yếu, hồ đập, đê điều, khu dân cư có nguy cơ cao được xem là nhiệm vụ đặc biệt quan trọng nhằm kịp thời phát hiện điểm mất an toàn, tổ chức di dời dân cư và xây dựng phương án bảo vệ phù hợp trước các tình huống thiên tai cực đoan.
Yêu cầu nâng cao năng lực dự báo và cảnh báo thiên tai cũng được đặt ra ngày càng cấp bách. Trong điều kiện thời tiết diễn biến nhanh và khó lường, việc đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số trong lĩnh vực khí tượng thủy văn được xem là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao chất lượng dự báo, đặc biệt đối với mưa lớn cục bộ, lũ quét và sạt lở đất. Hệ thống cảnh báo sớm cần tiếp tục được mở rộng, bảo đảm thông tin thiên tai được truyền tải nhanh chóng, chính xác tới người dân ở các khu vực có nguy cơ cao. Việc khai thác hiệu quả dữ liệu số, trí tuệ nhân tạo cùng các hệ thống giám sát hiện đại sẽ góp phần nâng cao khả năng phân tích, dự báo và hỗ trợ cơ quan chức năng đưa ra phương án ứng phó kịp thời, hiệu quả hơn.
Công tác hoàn thiện cơ chế quản lý và phối hợp ứng phó thiên tai cũng đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Chỉ thị số 23/CT-TTg nhấn mạnh yêu cầu kiện toàn bộ máy chỉ đạo phòng, chống thiên tai từ Trung ương tới cơ sở, đồng thời tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm của người đứng đầu các địa phương, đơn vị. Các bộ, ngành, địa phương phải chủ động lãnh đạo, chỉ đạo và triển khai đồng bộ các giải pháp phòng ngừa, ứng phó và khắc phục hậu quả thiên tai theo đúng chức năng, nhiệm vụ được giao. Sự phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng quân đội, công an, y tế, giao thông cùng chính quyền cơ sở được xem là yếu tố then chốt nhằm bảo đảm công tác cứu hộ, cứu nạn và hỗ trợ người dân diễn ra kịp thời, hiệu quả trong mọi tình huống.
Chỉ thị cũng chỉ rõ rằng mặc dù công tác phòng, chống thiên tai thời gian qua luôn nhận được sự quan tâm của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, song vẫn còn không ít hạn chế cần khắc phục. Khả năng chống chịu của nhiều công trình hạ tầng còn yếu; năng lực dự báo, cảnh báo sớm tại một số khu vực chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn; công tác chỉ đạo ứng phó ở một số địa phương vẫn còn bị động, lúng túng khi xuất hiện các tình huống thiên tai phức tạp. Trước yêu cầu mới, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các bộ, ngành và địa phương quán triệt, thực hiện nghiêm Kết luận số 213-KL/TW ngày 21/11/2025 của Ban Bí thư cùng Nghị quyết số 116/NQ-CP ngày 29/4/2026 của Chính phủ, triển khai quyết liệt các giải pháp với phương châm “chủ động phòng ngừa - dự báo, cảnh báo, chỉ đạo ứng phó kịp thời - khắc phục khẩn trương, hiệu quả”, trong đó đặt mục tiêu bảo vệ tính mạng Nhân dân lên trên hết, trước hết.
Để nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống thiên tai trong tình hình mới, Chỉ thị số 23/CT-TTg đặc biệt nhấn mạnh vai trò, trách nhiệm của người đứng đầu các địa phương trong công tác chỉ đạo, điều hành và tổ chức ứng phó. Theo đó, Bí thư, Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố phải trực tiếp chịu trách nhiệm về công tác phòng, chống và khắc phục hậu quả thiên tai trên địa bàn; đồng thời phân công cụ thể nhiệm vụ cho từng thành viên trong Thường vụ, Thường trực và Ban Chỉ huy Phòng thủ dân sự cấp tỉnh phụ trách từng khu vực trọng điểm. Việc chủ động bám sát địa bàn, nhận diện các loại hình thiên tai có nguy cơ xảy ra được xem là yêu cầu quan trọng nhằm kịp thời lãnh đạo, chỉ đạo và kiểm tra công tác phòng ngừa, chuẩn bị ứng phó ngay từ sớm, hạn chế tối đa tình trạng bị động khi thiên tai xuất hiện. Các địa phương được yêu cầu rà soát, hoàn thiện kế hoạch phòng, chống thiên tai và phương án ứng phó theo từng cấp độ rủi ro, bảo đảm tính chi tiết, sát thực tế và phù hợp với điều kiện từng vùng miền. Đặc biệt, các kịch bản thiên tai cực đoan như bão mạnh, mưa lũ lớn vượt lịch sử, sạt lở đất hay ngập lụt nghiêm trọng phải được tính toán đầy đủ để chủ động xây dựng phương án xử lý phù hợp. Đây không chỉ là giải pháp mang tính kỹ thuật mà còn thể hiện tư duy quản trị rủi ro theo hướng chủ động, linh hoạt và thích ứng trước những diễn biến ngày càng khó lường của biến đổi khí hậu.
Một trong những nhiệm vụ trọng tâm được Chỉ thị đặt ra là ưu tiên đầu tư nguồn lực cho việc sửa chữa, nâng cấp hệ thống đê điều, hồ đập và các công trình phòng, chống thiên tai trước mùa mưa lũ. Các địa phương phải khẩn trương rà soát, đánh giá mức độ an toàn cũng như khả năng chống chịu của hệ thống hạ tầng thiết yếu, đặc biệt là giao thông, điện lực và viễn thông, nhằm kịp thời gia cố, khắc phục các điểm xung yếu có nguy cơ mất an toàn. Việc chủ động vận hành, điều tiết hồ đập an toàn, bảo đảm an toàn cho khu vực hạ du và dân cư sinh sống xung quanh được xác định là yêu cầu đặc biệt quan trọng nhằm hạn chế thấp nhất thiệt hại trong các tình huống thiên tai cực đoan. Song song với đầu tư hạ tầng, Chỉ thị cũng yêu cầu củng cố và nâng cao hiệu quả hoạt động của lực lượng xung kích phòng, chống thiên tai cấp xã. Việc tăng cường trang thiết bị, phương tiện và công cụ hỗ trợ cho các lực lượng trực tiếp làm nhiệm vụ sẽ góp phần nâng cao khả năng phản ứng nhanh, xử lý kịp thời các tình huống khẩn cấp ngay từ cơ sở. Phương châm “bốn tại chỗ” tiếp tục được nhấn mạnh như một giải pháp quan trọng nhằm phát huy tính chủ động của địa phương, nhất là trong bối cảnh thiên tai lớn, cực đoan có thể làm gián đoạn công tác chi viện từ bên ngoài. Đáng chú ý, Chỉ thị đặc biệt đề cao yêu cầu bảo đảm an toàn tính mạng cho người dân trong mọi tình huống. Công tác tuyên truyền, vận động người dân chấp hành nghiêm các khuyến cáo, quy định về phòng tránh thiên tai cần được triển khai thường xuyên, liên tục nhằm hạn chế thiệt hại do tâm lý chủ quan, bất cẩn. Các địa phương phải chủ động xây dựng phương án sơ tán, di dời dân cư khỏi khu vực nguy hiểm; trong trường hợp cần thiết có thể áp dụng biện pháp cưỡng chế để bảo vệ tính mạng người dân trước nguy cơ thiên tai.
Bên cạnh các giải pháp ứng phó trước mắt, Chỉ thị cũng đặt ra yêu cầu lâu dài về việc tổ chức tái định cư cho các hộ dân đang sinh sống tại những khu vực có nguy cơ cao xảy ra sạt lở đất, lũ quét, lũ ống hoặc ngập lụt sâu. Việc lồng ghép nội dung phòng, chống thiên tai vào quy hoạch và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội được xem là giải pháp căn cơ nhằm giảm thiểu rủi ro và nâng cao khả năng thích ứng của cộng đồng trước tác động của biến đổi khí hậu. Các địa phương đồng thời phải khẩn trương rà soát, xác định cụ thể những khu vực có nguy cơ cao để chủ động bố trí nơi tạm cư an toàn cho người dân trong mùa mưa bão. Việc quyết định thời gian, địa điểm, đối tượng tạm cư cần được thực hiện linh hoạt, phù hợp với tình hình thực tế, đồng thời bảo đảm đầy đủ các điều kiện sinh hoạt thiết yếu cho người dân trong thời gian di dời. Đối với những địa phương có số lượng người tạm cư lớn vượt quá khả năng ngân sách, Chỉ thị yêu cầu phải kịp thời báo cáo cấp có thẩm quyền để được hỗ trợ, tuyệt đối không để xảy ra tình trạng bị động hay gián đoạn trong công tác chăm lo đời sống người dân vùng thiên tai.
Trong đó, đầu tư đồng bộ hạ tầng phòng, chống thiên tai được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm. Cùng với việc tăng cường xây dựng, nâng cấp hệ thống đê điều, hồ chứa, công trình thoát nước và chống sạt lở, các bộ, ngành và địa phương phải chủ động rà soát khả năng chống chịu của hạ tầng thiết yếu để kịp thời gia cố, sửa chữa các công trình xung yếu trước mùa mưa bão. Chỉ thị số 23/CT-TTg yêu cầu Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với các địa phương ưu tiên bố trí nguồn lực đầu tư, nâng cấp hệ thống đê điều, hồ đập, đặc biệt là các công trình từng xảy ra sự cố trong các năm 2024 và 2025 nhằm bảo đảm an toàn trước mùa mưa lũ năm 2026. Việc hoàn thiện quy trình vận hành liên hồ chứa trên các lưu vực sông, chủ động điều tiết nước và bảo đảm an toàn cho khu vực hạ du cũng được xem là giải pháp quan trọng nhằm giảm thiểu nguy cơ thiệt hại khi xảy ra thiên tai cực đoan.
Song song với giải pháp công trình, yêu cầu kết hợp hiệu quả các giải pháp phi công trình ngày càng được nhấn mạnh nhằm nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo và khả năng thích ứng của cộng đồng. Theo đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường được giao chủ trì nâng cao chất lượng dự báo, tập trung dự báo sớm và chi tiết các loại hình thiên tai cực đoan như mưa lớn cục bộ, lũ đặc biệt lớn, sạt lở đất, lũ quét hay dông, lốc. Đây được xem là yếu tố then chốt giúp các địa phương và người dân có thêm thời gian chuẩn bị, chủ động triển khai phương án ứng phó, hạn chế thấp nhất thiệt hại về người và tài sản. Công tác tuyên truyền, phổ biến kiến thức phòng tránh thiên tai cần được triển khai sâu rộng, đa dạng hình thức nhằm giúp người dân chủ động nhận diện nguy cơ và trang bị kỹ năng xử lý tình huống khi thiên tai xảy ra. Chỉ thị yêu cầu tăng cường hướng dẫn, tập huấn và tuyên truyền trên nhiều nền tảng, đặc biệt là mạng xã hội, để nâng cao nhận thức cộng đồng về phòng ngừa và ứng phó thiên tai.
Vai trò của các lực lượng tại chỗ cũng tiếp tục được đề cao trong quá trình xây dựng nền phòng, chống thiên tai bền vững. Từ lực lượng xung kích cấp xã, tổ dân phố đến các tổ chức đoàn thể và người dân địa phương đều cần được huy động, đào tạo và trang bị kỹ năng cần thiết để chủ động tham gia ứng phó khi xảy ra sự cố. Tinh thần “bốn tại chỗ” không chỉ là giải pháp ứng phó khẩn cấp mà còn thể hiện phương châm xây dựng cộng đồng có khả năng chống chịu cao trước thiên tai và biến đổi khí hậu. Chỉ thị lần này cũng thể hiện rõ định hướng đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong công tác phòng, chống thiên tai. Bộ Khoa học và Công nghệ được giao chủ trì tăng cường ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu số và các nền tảng công nghệ hiện đại nhằm nâng cao hiệu quả dự báo, chỉ đạo điều hành và tìm kiếm cứu nạn. Đồng thời, các đơn vị viễn thông phải bảo đảm hệ thống thông tin liên lạc hoạt động thông suốt trong mọi tình huống, đặc biệt tại các khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa có nguy cơ bị chia cắt khi xảy ra mưa lũ lớn.
Việc triển khai hệ thống tổng đài 112 phục vụ tiếp nhận thông tin, hỗ trợ ứng phó thiên tai và tìm kiếm cứu nạn cho thấy quyết tâm xây dựng cơ chế điều hành hiện đại, chuyên nghiệp và phản ứng nhanh trước các tình huống khẩn cấp. Bộ Quốc phòng, Bộ Công an cùng các lực lượng chức năng được yêu cầu duy trì trạng thái sẵn sàng cao, chủ động bố trí lực lượng, phương tiện và xây dựng các phương án cứu hộ, cứu nạn, bảo đảm an ninh trật tự và an toàn giao thông trong mùa mưa bão. Lồng ghép nội dung phòng, chống thiên tai vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, gắn với bảo vệ môi trường, bảo vệ rừng và quản lý hiệu quả tài nguyên thiên nhiên sẽ góp phần giảm thiểu rủi ro và nâng cao khả năng chống chịu dài hạn trước biến đổi khí hậu. Đây được xem là hướng đi tất yếu nhằm xây dựng nền kinh tế phát triển bền vững, thích ứng linh hoạt và an toàn hơn trước những biến động ngày càng phức tạp của thiên tai trong tương lai.
Với sự vào cuộc quyết liệt, đồng bộ của cả hệ thống chính trị cùng tinh thần chủ động, nâng cao ý thức phòng ngừa của mỗi người dân, Việt Nam được kỳ vọng sẽ từng bước nâng cao năng lực thích ứng trước thiên tai, giảm thiểu thiệt hại và xây dựng nền phòng, chống thiên tai hiện đại, hiệu quả, phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu trong tương lai./.
Nguyễn Bá Tùng
