TÓM TẮT: Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, văn hóa đọc đang có những biến đổi sâu sắc cả về hình thức lẫn bản chất. Bài viết phân tích tác động của công nghệ số đối với thói quen đọc, chỉ ra xu hướng chuyển dịch từ "đọc sâu" sang "đọc lướt" dưới ảnh hưởng của môi trường thông tin số và các nền tảng trực tuyến. Trên cơ sở tổng hợp các số liệu thực tiễn, kết quả khảo sát và các nghiên cứu liên quan, bài viết làm rõ những thách thức đặt ra đối với khả năng tập trung, tư duy phản biện và năng lực tiếp nhận tri thức của người đọc hiện nay. Đồng thời, bài viết khẳng định văn hóa đọc không suy giảm mà đang trong quá trình tái cấu trúc theo hướng đa dạng hóa phương thức tiếp cận tri thức thông qua sách điện tử, sách nói và các nền tảng số. Từ đó, bài viết đề xuất định hướng phát triển văn hóa đọc trong thời đại số theo hướng kết hợp hài hòa giữa đọc nhanh và đọc sâu, tăng cường năng lực đọc phê phán, lựa chọn thông tin và hình thành thói quen đọc có chiều sâu nhằm phát triển tư duy bền vững trong xã hội số.
Từ khóa: Văn hóa đọc; chuyển đổi số; đọc sâu; đọc lướt; công nghệ số; tư duy phản biện; tri thức số.
Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và tiến trình chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu, công nghệ số đã làm thay đổi căn bản phương thức con người tiếp cận, lưu trữ và chia sẻ tri thức. Nếu như trước đây, sách in và thư viện truyền thống là những không gian chủ yếu để tích lũy kiến thức thì ngày nay, chỉ với một thiết bị kết nối Internet, người dùng có thể tiếp cận gần như vô hạn các nguồn thông tin ở mọi lĩnh vực. Sự phát triển của xuất bản điện tử, thư viện số, nền tảng học trực tuyến, trí tuệ nhân tạo và mạng xã hội đã mở ra một môi trường học tập linh hoạt, đa dạng và chưa từng có trong lịch sử.
Sự thay đổi đó không chỉ tạo điều kiện thuận lợi cho việc phổ cập tri thức mà còn làm biến đổi sâu sắc hành vi đọc của con người. Trong thời đại số, con người có xu hướng đọc thường xuyên hơn, tiếp cận lượng thông tin lớn hơn và với tốc độ nhanh hơn so với trước đây. Tuy nhiên, cùng với những lợi ích vượt trội ấy, khả năng đọc tập trung, đọc có hệ thống và đọc chuyên sâu lại đang có dấu hiệu suy giảm. Người đọc ngày càng dành nhiều thời gian để tiếp nhận các thông tin ngắn, phân mảnh và cập nhật liên tục trên môi trường số, trong khi thời gian dành cho những văn bản học thuật hoặc các tác phẩm đòi hỏi tư duy chiều sâu ngày càng bị thu hẹp.
Điều đó cho thấy, vấn đề của văn hóa đọc hiện nay không nằm ở việc con người có còn đọc hay không, mà nằm ở sự thay đổi trong bản chất của hoạt động đọc. Văn hóa đọc không biến mất trước sự phát triển của công nghệ mà đang chuyển dịch mạnh mẽ từ mô hình đọc truyền thống sang những hình thức đọc mới. Sự chuyển dịch ấy vừa tạo ra nhiều cơ hội mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, vừa đặt ra không ít thách thức đối với năng lực tư duy, khả năng tập trung và chiều sâu nhận thức của người đọc. Bởi vậy, câu hỏi quan trọng hiện nay không còn là đọc nhiều hay đọc ít, mà là đọc như thế nào để không đánh mất chiều sâu của tư duy trong kỷ nguyên số.
Khi tri thức “lên mạng”: Đọc nhanh hơn nhưng có sâu hơn?
Sự dịch chuyển của tri thức từ không gian vật lý sang không gian số đã làm thay đổi căn bản cách con người tiếp cận và thực hành việc đọc. Nếu trong nhiều thế kỷ, việc đọc gắn liền với sách giấy, thư viện và những khoảng thời gian tập trung liên tục thì ngày nay, tri thức đã trở thành một nguồn tài nguyên có thể được truy cập gần như tức thời ở bất kỳ đâu và bất kỳ thời điểm nào. Nhờ Internet, điện toán đám mây, các cơ sở dữ liệu mở và sự phát triển của các nền tảng xuất bản điện tử, khoảng cách giữa người đọc và nguồn tri thức ngày càng được rút ngắn. Tri thức gần như trở thành một loại “tài nguyên không ma sát”, nơi rào cản về không gian, thời gian và chi phí tiếp cận được giảm xuống mức thấp nhất.
Xu hướng này được phản ánh rõ qua sự phát triển mạnh mẽ của ngành xuất bản điện tử tại Việt Nam. Năm 2025 ghi nhận tới 5.218 xuất bản phẩm điện tử với 35 triệu lượt truy cập, cho thấy nhu cầu tiếp cận tri thức trên môi trường số đang gia tăng nhanh chóng. Song song với đó, khảo sát thực tế cũng cho thấy hơn 81% sinh viên hiện nay sử dụng công nghệ số để đọc sách, với gần 90% lựa chọn điện thoại thông minh là thiết bị đọc chính. Những con số này phản ánh quá trình số hóa hoạt động đọc đang diễn ra mạnh mẽ, đặc biệt trong nhóm thanh niên và sinh viên - lực lượng được xem là trung tâm của xã hội tri thức.
Tuy nhiên, chính sự phong phú và khả năng tiếp cận tức thời của nguồn thông tin lại kéo theo những thay đổi đáng kể trong hành vi đọc. Trước áp lực của lượng dữ liệu khổng lồ được cập nhật liên tục mỗi ngày, người đọc có xu hướng lựa chọn cách đọc nhanh nhằm nắm bắt ý chính thay vì đọc toàn bộ nội dung. Nhiều nghiên cứu về hành vi đọc trên môi trường số cho thấy độc giả thường quét mắt theo hình chữ F hoặc Z để tìm kiếm từ khóa quan trọng, thay vì đọc tuần tự từng dòng như khi đọc sách in. Phương thức tiếp nhận thông tin này giúp tiết kiệm thời gian nhưng đồng thời cũng khiến nhiều lập luận, dẫn chứng và mối liên hệ logic trong văn bản bị bỏ qua, làm giảm khả năng hiểu sâu và ghi nhớ dài hạn.
Không chỉ vậy, môi trường số còn tạo ra một hệ sinh thái thông tin luôn vận động với vô số thông báo, tin nhắn, quảng cáo và các nội dung được thuật toán đề xuất. Cơ chế vận hành của các nền tảng số khiến sự chú ý của người đọc liên tục bị chia cắt. Một khảo sát năm 2025 tại Trường Đại học Mở Hà Nội (HOU) đã chỉ ra nghịch lý đáng chú ý: Mặc dù trên 70% sinh viên cho rằng đọc trên thiết bị điện tử thuận tiện hơn sách in, nhưng 71,4% thừa nhận thường xuyên bị phân tâm bởi thông báo hoặc các ứng dụng trong quá trình đọc, đồng thời 79% cho rằng công nghệ số đang làm giảm thời gian đọc thực sự của họ. Điều này cho thấy tính tiện lợi của công nghệ không đồng nghĩa với việc nâng cao chất lượng tiếp nhận tri thức; ngược lại, nếu thiếu khả năng tự kiểm soát, môi trường số có thể làm suy giảm đáng kể khả năng tập trung của người đọc.
Hệ quả của quá trình này là một nghịch lý ngày càng rõ nét: con người tiếp cận khối lượng thông tin lớn hơn bao giờ hết nhưng lại gặp nhiều khó khăn hơn trong việc hình thành tri thức có hệ thống. Những mảnh thông tin rời rạc dễ tạo nên cảm giác “biết nhiều”, song lại không đủ để xây dựng nền tảng hiểu biết toàn diện về một vấn đề. Kết quả khảo sát cũng phản ánh rõ thực trạng này khi gần một nửa số sinh viên (46,8%) chỉ dành dưới 3 giờ mỗi tuần cho việc đọc, trong khi xu hướng đọc văn học giải trí (gần 70%) áp đảo hoàn toàn việc đọc sách chuyên ngành, học thuật (chỉ 37,3%). Việc đọc vì mục đích học tập và nghiên cứu đang dần bị thay thế bởi việc tiêu thụ các nội dung ngắn, dễ tiếp cận và mang tính giải trí tức thời.
Cần khẳng định rằng, đọc nhanh tự thân không phải là một hiện tượng tiêu cực. Trong bối cảnh lượng thông tin tăng theo cấp số nhân, kỹ năng đọc chọn lọc và đọc nhanh là một năng lực cần thiết để thích ứng với môi trường số. Vấn đề chỉ xuất hiện khi đọc nhanh trở thành phương thức đọc chủ đạo và thay thế hoàn toàn cho đọc sâu. Khi đó, tri thức chỉ được tiếp nhận ở tầng bề mặt, còn quá trình phân tích, phản biện, liên hệ và suy ngẫm - những yếu tố cốt lõi hình thành tư duy khoa học - dần bị suy giảm.
Nhiều nghiên cứu quốc tế đã mô tả hiện tượng này thông qua “Hiệu ứng hạ cấp màn hình” (Screen Inferiority Effect), theo đó người đọc có xu hướng ghi nhớ ít hơn, hiểu nông hơn và gặp nhiều khó khăn hơn trong việc tái hiện nội dung khi đọc trên thiết bị kỹ thuật số so với đọc trên sách in. Sự lệch pha giữa lượng thông tin tiếp nhận và chiều sâu nhận thức đang tạo nên một “cuộc khủng hoảng thầm lặng” của văn hóa đọc trong xã hội hiện đại. Điều này càng trở nên đáng lưu ý khi, mặc dù mức bình quân sách tại Việt Nam đã đạt 6,1 bản/người/năm và có hơn 50.000 tựa sách được xuất bản, giới chuyên môn vẫn thừa nhận rằng số lượng những cuốn sách tạo được ảnh hưởng sâu sắc, bền vững đối với độc giả còn khá hạn chế.
Từ những phân tích trên có thể thấy, khủng hoảng của văn hóa đọc trong thời đại số không phải là sự suy giảm đơn thuần về số lượng người đọc hay số lượng sách được xuất bản, mà là sự thay đổi trong bản chất của hoạt động đọc. Trong một môi trường mà thông tin được sản xuất và lan truyền với tốc độ chưa từng có, thách thức lớn nhất không phải là tìm kiếm tri thức, mà là duy trì khả năng tập trung, đọc có chiều sâu, phản biện và kiến tạo tri thức mới từ những gì đã tiếp nhận. Chính vì vậy, câu hỏi cần được đặt ra hiện nay không còn chỉ là “chúng ta có đọc hay không”, mà quan trọng hơn là “chúng ta đang đọc như thế nào” để không đánh mất năng lực tư duy trừu tượng, khả năng phản biện và sự thấu cảm – những nền tảng cốt lõi của một xã hội học tập trong kỷ nguyên số.
Văn hóa đọc: Từ khủng hoảng đến tái cấu trúc
Những phân tích ở phần trên cho thấy, sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số đã tạo ra những biến đổi sâu sắc trong hành vi tiếp nhận tri thức của con người. Tuy nhiên, từ thực tiễn đó đã xuất hiện hai cách tiếp cận khác nhau. Một quan điểm cho rằng văn hóa đọc đang đứng trước nguy cơ suy thoái khi thời gian dành cho sách và các văn bản có chiều sâu ngày càng bị thu hẹp. Quan điểm khác lại nhìn nhận đây là một quá trình chuyển đổi tất yếu của văn hóa đọc trong bối cảnh xã hội số. Để đánh giá đúng bản chất của hiện tượng này, cần nhìn nhận văn hóa đọc như một thực thể luôn vận động và thích nghi với sự phát triển của các phương tiện truyền thông và công nghệ, thay vì chỉ so sánh với mô hình đọc truyền thống.
Trên thực tế, nhận định cho rằng văn hóa đọc đang rơi vào khủng hoảng không phải không có cơ sở. Trong những năm gần đây, sự phát triển bùng nổ của mạng xã hội, các nền tảng chia sẻ video ngắn, trí tuệ nhân tạo tạo sinh và nhiều loại hình giải trí số đã làm thay đổi đáng kể cách con người sử dụng quỹ thời gian hằng ngày. Nếu trước đây, việc đọc sách thường là một hoạt động trung tâm trong quá trình học tập và tự bồi dưỡng tri thức thì hiện nay, nó phải cạnh tranh trực tiếp với hàng loạt hình thức truyền tải thông tin có tính trực quan, sinh động và khả năng kích thích cảm xúc mạnh mẽ hơn.
Sự cạnh tranh đó khiến thời gian dành cho việc đọc, đặc biệt là đọc các văn bản học thuật, nghiên cứu hoặc những tác phẩm đòi hỏi tư duy liên tục, có xu hướng bị rút ngắn. Thay vì kiên trì theo dõi một hệ thống lập luận kéo dài hàng chục trang, nhiều người, nhất là giới trẻ, có xu hướng ưu tiên những nội dung ngắn gọn, được trình bày dưới dạng video, infographic hoặc các bài viết tóm lược có khả năng tiếp cận nhanh và tạo phản ứng cảm xúc tức thời. Xu hướng này tuy đáp ứng nhu cầu cập nhật thông tin nhanh trong xã hội hiện đại nhưng cũng làm giảm dần khả năng duy trì sự tập trung trong thời gian dài, hạn chế tư duy hệ thống và làm suy yếu thói quen suy ngẫm – những năng lực vốn được xem là nền tảng của văn hóa đọc truyền thống.
Bên cạnh sự thay đổi về thời lượng và hình thức đọc, môi trường số còn đặt người đọc trước một không gian thông tin có quy mô và tốc độ phát triển chưa từng có. Mỗi ngày, hàng triệu bài viết, video, hình ảnh và dữ liệu mới được tạo ra, khiến quá trình tiếp cận tri thức không còn bị giới hạn bởi sự khan hiếm thông tin mà ngược lại, chịu áp lực từ sự dư thừa thông tin. Trong “ma trận thông tin” ấy, việc phân biệt giữa tri thức khoa học với thông tin sai lệch, giữa dữ liệu đã được kiểm chứng với các quan điểm mang tính suy diễn hoặc giật gân trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.
Đáng chú ý, các thuật toán của nền tảng số thường ưu tiên những nội dung có khả năng thu hút sự chú ý hơn là những nội dung có giá trị học thuật. Điều này vô hình trung tạo điều kiện để tin giả, thông tin chưa được kiểm chứng, các quan điểm cực đoan hoặc phiến diện lan truyền với tốc độ nhanh hơn nhiều so với những công trình nghiên cứu có tính chuyên môn cao. Trong bối cảnh đó, thách thức lớn nhất của văn hóa đọc không còn chỉ là việc con người đọc ít sách hơn theo nghĩa truyền thống, mà còn là sự suy giảm của năng lực đọc phê phán, đọc để kiểm chứng, đối chiếu và đánh giá độ tin cậy của thông tin. Đây chính là một trong những năng lực cốt lõi của công dân trong xã hội số, đồng thời cũng là điều kiện để tri thức được tiếp nhận một cách đúng đắn và có trách nhiệm.
Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn nhận những biến đổi nói trên như biểu hiện của sự suy thoái thì sẽ chưa phản ánh đầy đủ bản chất của quá trình phát triển hiện nay. Lịch sử phát triển của văn hóa đọc cho thấy, mỗi bước tiến của công nghệ truyền thông đều làm thay đổi cách con người đọc và tiếp cận tri thức. Từ sự ra đời của kỹ thuật in, báo chí, phát thanh, truyền hình cho đến Internet và trí tuệ nhân tạo, mỗi giai đoạn đều đặt ra những thách thức mới nhưng đồng thời cũng mở ra những cơ hội mới cho việc phổ biến và tiếp nhận tri thức. Theo cách tiếp cận đó, những gì đang diễn ra trong thời đại số có thể được hiểu không phải là sự biến mất của văn hóa đọc, mà là một quá trình tái cấu trúc văn hóa đọc dưới tác động của công nghệ.
Quá trình tái cấu trúc này thể hiện trước hết ở sự đa dạng hóa các phương thức tiếp cận tri thức. Nếu trước đây sách in gần như giữ vai trò trung tâm thì hiện nay người đọc có thể lựa chọn nhiều hình thức khác nhau như sách điện tử, sách nói, podcast tri thức, thư viện số, cơ sở dữ liệu học thuật trực tuyến hay các nền tảng đọc tích hợp trí tuệ nhân tạo. Những phương thức mới này không làm thay đổi bản chất của hoạt động đọc là tiếp nhận và xử lý tri thức, mà mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận đối với nhiều nhóm đối tượng khác nhau.
Đối với những người có quỹ thời gian hạn chế, việc nghe sách nói trong quá trình di chuyển, đọc tài liệu trên điện thoại thông minh trong những khoảng thời gian ngắn hoặc tiếp cận các cơ sở dữ liệu trực tuyến ở bất kỳ đâu đã giúp việc học tập và tự bồi dưỡng kiến thức trở nên linh hoạt hơn rất nhiều. Công nghệ, theo nghĩa đó, không làm giảm cơ hội tiếp cận tri thức mà ngược lại đang góp phần xóa bỏ nhiều rào cản về không gian, thời gian và chi phí của hoạt động đọc.
Không chỉ thay đổi về phương tiện, môi trường số còn làm thay đổi cách thức hình thành và lan tỏa văn hóa đọc trong cộng đồng. Trước đây, việc đọc chủ yếu diễn ra như một hoạt động mang tính cá nhân thì ngày nay, người đọc có thể tham gia vào các câu lạc bộ sách trực tuyến, diễn đàn học thuật, nhóm nghiên cứu hoặc các cộng đồng chia sẻ tri thức trên nền tảng số. Trong những không gian này, việc đọc không còn dừng lại ở quá trình tiếp nhận thông tin mà tiếp tục được mở rộng thành quá trình trao đổi, phản biện, bình luận và đồng sáng tạo tri thức. Sự tương tác liên tục giữa người đọc với cộng đồng đã góp phần hình thành một hệ sinh thái đọc mở, nơi giá trị của cuốn sách không chỉ nằm ở nội dung mà còn được gia tăng thông qua các hoạt động thảo luận và chia sẻ.
Đặc biệt, công nghệ số còn tạo điều kiện để mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức đối với nhiều nhóm đối tượng trước đây gặp khó khăn trong việc đọc theo phương thức truyền thống. Các nền tảng sách nói hỗ trợ người khiếm thị, thư viện điện tử phục vụ người ở vùng sâu, vùng xa, hay các ứng dụng dịch thuật và chuyển đổi văn bản thành giọng nói đã góp phần thúc đẩy tính bao trùm của văn hóa đọc. Điều này cho thấy, nếu được khai thác hợp lý, công nghệ không chỉ là công cụ truyền tải thông tin mà còn trở thành phương tiện thúc đẩy bình đẳng trong tiếp cận tri thức.
Từ những phân tích trên có thể khẳng định rằng, vấn đề cốt lõi hiện nay không phải là công nghệ đang làm mất đi văn hóa đọc, mà là con người đang lựa chọn và sử dụng công nghệ theo cách nào. Văn hóa đọc trong thời đại số không còn được hiểu đơn thuần là thói quen đọc sách giấy, mà đang được tái định vị như một năng lực tiếp cận, lựa chọn, đánh giá, xử lý và chuyển hóa thông tin thành tri thức trong môi trường số. Đây là sự chuyển đổi mang tính bản chất của văn hóa đọc, phản ánh quá trình thích nghi của con người trước những biến đổi của xã hội tri thức.
Có thể nói, quá trình tái cấu trúc văn hóa đọc vừa đặt ra những thách thức lớn đối với việc duy trì chiều sâu tư duy, vừa mở ra cơ hội để hình thành một mô hình đọc hiện đại, linh hoạt và đa phương tiện hơn. Điều quan trọng không phải là bảo vệ nguyên trạng mô hình đọc truyền thống, mà là xây dựng một nền văn hóa đọc mới có khả năng kết hợp hiệu quả giữa những giá trị bền vững của đọc sâu với những lợi thế mà công nghệ số mang lại. Đây cũng chính là tiền đề để tiếp tục bàn luận về vấn đề cốt lõi của bài viết: đọc như thế nào để phát huy được lợi ích của công nghệ mà vẫn bảo tồn chiều sâu của tư duy và năng lực phản biện trong kỷ nguyên số.
Đọc thế nào cho đúng? Tái định vị văn hóa đọc trong thời đại số
Những phân tích ở trên cho thấy, vấn đề đặt ra đối với văn hóa đọc trong thời đại số không còn là sự lựa chọn giữa sách in và sách điện tử, giữa phương thức đọc truyền thống và phương thức đọc trên nền tảng số. Điều quan trọng hơn là xây dựng được một phương thức đọc phù hợp với đặc điểm của xã hội tri thức, trong đó con người vừa có khả năng khai thác hiệu quả lợi ích mà công nghệ mang lại, vừa duy trì được chiều sâu của tư duy và năng lực phản biện. Nói cách khác, thách thức lớn nhất của văn hóa đọc hiện nay không nằm ở sự thiếu hụt thông tin, mà nằm ở khả năng tiếp nhận, xử lý và chuyển hóa lượng thông tin khổng lồ thành tri thức có giá trị.
Trong bối cảnh đó, trước hết cần thay đổi cách nhìn về hoạt động đọc. Đọc không còn đơn thuần là hành vi tiếp nhận thông tin mà phải được xem như một quá trình nhận thức nhiều tầng nấc, bao gồm tìm kiếm, lựa chọn, phân tích, đánh giá, liên hệ và kiến tạo tri thức mới. Cách tiếp cận này đòi hỏi người đọc không chỉ tích lũy kiến thức mà còn phải phát triển các năng lực tư duy bậc cao như tư duy phản biện, tư duy hệ thống và tư duy sáng tạo. Đây cũng là những năng lực cốt lõi mà giáo dục hiện đại hướng tới trong quá trình hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao cho xã hội số.
Một trong những yêu cầu quan trọng của văn hóa đọc hiện đại là biết kết hợp hài hòa giữa đọc nhanh và đọc sâu. Trong điều kiện lượng thông tin tăng trưởng theo cấp số nhân, kỹ năng đọc nhanh giúp người đọc sàng lọc, xác định vấn đề và cập nhật tri thức mới một cách kịp thời. Tuy nhiên, đọc nhanh chỉ có ý nghĩa khi trở thành bước khởi đầu của quá trình nghiên cứu chứ không phải điểm kết thúc của việc tiếp nhận tri thức. Để hiểu bản chất của một vấn đề, người đọc vẫn cần dành thời gian cho việc đọc sâu, đọc có hệ thống và đọc có suy ngẫm. Hai phương thức này không đối lập mà bổ sung cho nhau, tạo nên một quy trình đọc hiệu quả trong môi trường số: đọc nhanh để định hướng, đọc sâu để phân tích và đọc phản biện để hình thành tri thức mới. Chính sự kết hợp đó sẽ quyết định chất lượng của tư duy cũng như khả năng vận dụng tri thức vào thực tiễn.
Bên cạnh việc đổi mới phương pháp đọc, việc phát triển năng lực đọc phê phán trở thành yêu cầu có ý nghĩa đặc biệt trong xã hội số. Khi thông tin đúng và sai, khoa học và phi khoa học, dữ liệu xác thực và tin giả cùng tồn tại trên một không gian truyền thông mở, người đọc không thể chỉ dừng lại ở việc tiếp nhận thông tin một cách thụ động. Thay vào đó, cần hình thành thói quen đặt câu hỏi, xác minh nguồn tin, kiểm chứng bằng các tài liệu có độ tin cậy cao, đồng thời so sánh và đối chiếu nhiều góc nhìn khác nhau trước khi đưa ra nhận định. Năng lực đọc phê phán không chỉ giúp hạn chế tác động của thông tin sai lệch mà còn góp phần hình thành tư duy độc lập – một phẩm chất không thể thiếu của công dân trong nền kinh tế tri thức.
Một vấn đề khác cần được đặc biệt quan tâm là ảnh hưởng ngày càng lớn của thuật toán trên các nền tảng số đối với hành vi đọc. Các hệ thống gợi ý nội dung dựa trên dữ liệu cá nhân giúp người dùng tiếp cận thông tin nhanh hơn nhưng cũng có nguy cơ hình thành những “buồng vọng âm” (echo chamber) hoặc “vùng an toàn nhận thức” (filter bubble), nơi người đọc chủ yếu tiếp xúc với các quan điểm tương đồng với sở thích và niềm tin sẵn có của mình. Về lâu dài, hiện tượng này có thể làm thu hẹp khả năng tiếp cận các góc nhìn đa chiều, hạn chế tư duy phản biện và làm gia tăng xu hướng cực đoan hóa nhận thức. Vì vậy, bên cạnh việc sử dụng các công cụ số, người đọc cần chủ động mở rộng phạm vi tìm kiếm thông tin, tiếp cận nhiều nguồn dữ liệu khác nhau và duy trì thái độ khách quan trong quá trình tiếp nhận tri thức.
Ở góc độ xã hội, việc tái định vị văn hóa đọc không chỉ là trách nhiệm của mỗi cá nhân mà còn đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý nhà nước, các cơ sở giáo dục, hệ thống thư viện, nhà xuất bản và doanh nghiệp công nghệ. Gia đình cần hình thành thói quen đọc ngay từ nhỏ; nhà trường cần chuyển từ dạy đọc sang dạy phương pháp đọc và năng lực đọc phê phán; thư viện cần tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng thư viện thông minh và mở rộng nguồn học liệu số; trong khi các nền tảng công nghệ cần nâng cao trách nhiệm xã hội thông qua việc ưu tiên lan tỏa các nội dung có giá trị tri thức, góp phần xây dựng môi trường thông tin lành mạnh. Chỉ khi các chủ thể cùng phối hợp, văn hóa đọc mới có thể thích ứng hiệu quả với những biến đổi của thời đại số.
Bên cạnh đó, việc xây dựng văn hóa đọc trong giai đoạn hiện nay cũng cần được đặt trong chiến lược phát triển xã hội học tập và chuyển đổi số quốc gia. Văn hóa đọc không còn là một hoạt động mang tính cá nhân đơn thuần mà đã trở thành một thành tố quan trọng của năng lực số, năng lực học tập suốt đời và năng lực đổi mới sáng tạo. Một xã hội có văn hóa đọc phát triển sẽ là nền tảng để hình thành nguồn nhân lực có khả năng thích ứng nhanh trước những biến động của khoa học – công nghệ, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong bối cảnh kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.
Kết luận
Có thể khẳng định rằng, văn hóa đọc trong thời đại số không mất đi mà đang trải qua một quá trình chuyển đổi sâu sắc dưới tác động của công nghệ và sự thay đổi của môi trường truyền thông. Những biểu hiện của “đọc lướt”, sự phân mảnh chú ý hay nguy cơ suy giảm khả năng đọc sâu phản ánh những thách thức mới của thời đại, nhưng không đồng nghĩa với sự suy tàn của văn hóa đọc. Ngược lại, đây là giai đoạn tái cấu trúc để hình thành một mô hình đọc mới, linh hoạt hơn, đa phương thức hơn và gắn chặt với quá trình chuyển đổi số của xã hội.
Trong bối cảnh đó, giá trị cốt lõi của văn hóa đọc không nằm ở việc lựa chọn giữa sách giấy hay sách điện tử, giữa phương tiện truyền thống hay công nghệ hiện đại, mà nằm ở khả năng giúp con người tiếp cận tri thức một cách có chọn lọc, tư duy độc lập, phản biện khoa học và không ngừng sáng tạo. Công nghệ có thể làm thay đổi phương thức đọc, nhưng không thể thay thế vai trò của tư duy con người trong quá trình tiếp nhận và kiến tạo tri thức.
Từ “đọc lướt” đến hành trình tìm lại chiều sâu vì thế không phải là sự quay trở lại với mô hình đọc của quá khứ, mà là quá trình tái định vị văn hóa đọc phù hợp với yêu cầu của kỷ nguyên số. Chỉ khi biết kết hợp hiệu quả giữa tốc độ của công nghệ với chiều sâu của tư duy, giữa khả năng tiếp cận thông tin với năng lực phản biện và sáng tạo, văn hóa đọc mới thực sự trở thành nền tảng của xã hội học tập, góp phần phát triển con người toàn diện và thúc đẩy sự phát triển bền vững của đất nước trong thời đại chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.
ThS Mai Như Lan
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Bộ Thông tin và Truyền thông. (2025). Báo cáo công tác xuất bản, in và phát hành năm 2024, phương hướng nhiệm vụ năm 2025. Hà Nội.
- Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. (2022). Quyết định số 1862/QĐ-BVHTTDL ngày 04/8/2022 ban hành Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030. Hà Nội.
- Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. (2021). Quyết định số 206/QĐ-TTg ngày 11/02/2021 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình chuyển đổi số ngành thư viện đến năm 2025, định hướng đến năm 2030. Hà Nội.
- Đại học Mở Hà Nội. (2025). Báo cáo khảo sát thực trạng văn hóa đọc của sinh viên trong bối cảnh chuyển đổi số. Hà Nội.
- OECD. (2021). 21st-Century Readers: Developing Literacy Skills in a Digital World. Paris: OECD Publishing.
- UNESCO. (2023). Global Education Monitoring Report 2023: Technology in Education – A Tool on Whose Terms? Paris: UNESCO.
