Nhận diện sớm nguy cơ, không để thiên tai trở thành tình huống bị động
Biến đổi khí hậu đang khiến các hiện tượng thời tiết cực đoan diễn biến khó lường, gia tăng mức độ tác động và tạo ra những thách thức ngày càng lớn đối với công tác quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế - xã hội. Trong bối cảnh đó, El Niño là một trong những yếu tố khí hậu cần được đặc biệt quan tâm bởi khả năng làm thay đổi quy luật mưa, nhiệt độ và phân bố nguồn nước trên phạm vi rộng.
Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường được nêu trong Chỉ thị số 39/CT-TTg, hiện tượng ENSO đang ở trạng thái El Niño và được dự báo tiếp tục duy trì cường độ mạnh trong những tháng cuối năm 2026 và đầu năm 2027. Điều này làm gia tăng nguy cơ nắng nóng, hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn và cháy rừng. Đáng chú ý, bên cạnh những tác động thường được nhắc đến như khô hạn và thiếu hụt nguồn nước, vẫn có thể xuất hiện mưa lớn, lũ và các hiện tượng thời tiết nguy hiểm bất thường.
Thực tế đó cho thấy, công tác phòng, chống thiên tai không thể chỉ tập trung vào một vài loại hình rủi ro riêng lẻ mà cần được tổ chức theo hướng tổng thể, có khả năng thích ứng với nhiều kịch bản khác nhau. Một địa phương có thể phải đồng thời giải quyết bài toán thiếu nước phục vụ sản xuất, bảo đảm nước sinh hoạt, phòng cháy, chữa cháy rừng và ứng phó với tình trạng ngập úng khi xuất hiện mưa lớn bất thường.
Vì vậy, yêu cầu đặt ra đối với các cơ quan quản lý là phải chuyển mạnh từ tư duy ứng phó khi thiên tai xảy ra sang chủ động nhận diện, dự báo và kiểm soát rủi ro ngay từ đầu. Đây cũng là tinh thần xuyên suốt của Chỉ thị số 39/CT-TTg do Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng ký ban hành ngày 30/10/2026.
Điểm đáng chú ý của chỉ đạo lần này là yêu cầu các bộ, ngành, địa phương chủ động triển khai giải pháp từ sớm, từ xa, phù hợp với diễn biến tình hình và điều kiện thực tế. Các địa phương phải cập nhật phương án ứng phó theo nhiều kịch bản nguồn nước và thiên tai, kể cả những tình huống bất lợi hơn dự báo; xác định rõ khu vực, nhóm đối tượng có nguy cơ chịu tác động cao, đồng thời phân công cụ thể trách nhiệm và nguồn lực thực hiện đến cấp xã.
Đây là cách tiếp cận có ý nghĩa quan trọng trong quản trị công hiện đại. Bởi năng lực phòng, chống thiên tai không chỉ được đánh giá qua khả năng huy động lực lượng khi sự cố xảy ra mà còn thể hiện ở chất lượng chuẩn bị, mức độ chính xác của dự báo, khả năng phối hợp và tính sẵn sàng của từng cấp chính quyền.
Bảo đảm an ninh nguồn nước - nhiệm vụ trọng tâm trong ứng phó El Niño
Một trong những thách thức lớn nhất do El Niño gây ra là nguy cơ thiếu hụt nguồn nước, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống dân sinh, sản xuất nông nghiệp, công nghiệp và hoạt động của nhiều ngành kinh tế.
Do đó, Chỉ thị số 39/CT-TTg đặt trọng tâm vào việc kiểm kê, đánh giá thường xuyên nguồn nước tại các hồ chứa, hệ thống thủy lợi và công trình cấp nước sạch; xác định những khu vực có nguy cơ thiếu nước sinh hoạt để xây dựng phương án dự phòng, kết nối và hỗ trợ giữa các hệ thống cấp nước.
Đặc biệt, việc phân bổ nguồn nước phải bảo đảm thứ tự ưu tiên hợp lý, trước hết phục vụ sinh hoạt, y tế và các nhu cầu thiết yếu. Những khu vực miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, ven biển, trường học, bệnh viện và địa bàn thường xuyên thiếu nước cần được quan tâm trong quá trình xây dựng phương án cung cấp nước.
Đây không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật trong quản lý tài nguyên mà còn là yêu cầu về bảo đảm an sinh xã hội và công bằng trong tiếp cận các dịch vụ thiết yếu. Khi nguồn nước suy giảm, những nhóm dân cư có điều kiện kinh tế khó khăn, sinh sống tại địa bàn xa trung tâm thường là đối tượng chịu tác động sớm và nặng nề hơn. Bởi vậy, phương án ứng phó cần hướng đến việc bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương, không để tình trạng thiếu nước làm gia tăng khoảng cách về điều kiện sống giữa các khu vực.
Trong lĩnh vực nông nghiệp, yêu cầu tính toán khả năng cấp nước cho toàn bộ mùa khô để điều chỉnh thời vụ, cơ cấu sản xuất và diện tích canh tác có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Việc không bố trí sản xuất tại những khu vực không bảo đảm nguồn nước là giải pháp cần thiết nhằm hạn chế nguy cơ thiệt hại, tránh tình trạng đầu tư sản xuất nhưng không đủ điều kiện duy trì.
Cùng với đó, cần đẩy mạnh hướng dẫn người dân tích trữ nước phân tán, áp dụng phương thức tưới tiết kiệm, sử dụng nước hiệu quả và có giải pháp bảo vệ cây trồng lâu năm, vật nuôi, thủy sản trong thời kỳ nắng nóng, hạn hán, xâm nhập mặn.
Đối với những khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của hạn hán và xâm nhập mặn, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi phù hợp với điều kiện nguồn nước cần được xem là giải pháp lâu dài. Sản xuất nông nghiệp không thể tiếp tục phụ thuộc hoàn toàn vào tập quán canh tác cũ mà cần được tổ chức dựa trên khả năng cung ứng tài nguyên, điều kiện sinh thái và yêu cầu thích ứng với biến đổi khí hậu.
Bên cạnh các giải pháp quản lý và phân phối nguồn nước, việc đầu tư, sửa chữa hạ tầng thủy lợi cũng cần được triển khai đồng bộ. Nạo vét cửa lấy nước, kênh dẫn, lắp đặt máy bơm dã chiến, xây dựng đập tạm ngăn mặn, trữ nước và bổ sung phương tiện cấp nước là những nhiệm vụ cần được thực hiện chủ động, không chờ đến khi tình trạng thiếu nước trở nên nghiêm trọng.
Điều hành linh hoạt hồ chứa, tăng cường phối hợp liên ngành
Quản lý nguồn nước trong điều kiện El Niño đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các ngành, các địa phương và đơn vị quản lý, khai thác công trình thủy lợi, thủy điện. Đây là bài toán có tính liên vùng, liên lưu vực, không thể giải quyết hiệu quả nếu mỗi địa phương chỉ tập trung vào nhu cầu và phạm vi quản lý của mình.
Chỉ thị số 39/CT-TTg yêu cầu tổ chức điều tiết, vận hành hồ chứa thủy điện, thủy lợi và các công trình khai thác nước trên lưu vực sông theo hướng linh hoạt, hiệu quả. Việc vận hành cần bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu cấp nước sinh hoạt, sản xuất, phát điện, phòng, chống lũ và duy trì dòng chảy tối thiểu.
Trong đó, nguyên tắc đặt an toàn tính mạng, sức khỏe của Nhân dân lên trên hết, trước hết phải được quán triệt trong mọi quyết định điều hành. Các phương án tích nước, điều tiết và xả nước cần căn cứ vào diễn biến thực tế, dự báo khí tượng, thủy văn và quy trình vận hành được cấp có thẩm quyền phê duyệt.
Đáng chú ý, Bộ Nông nghiệp và Môi trường được giao chủ trì, phối hợp với Bộ Công Thương, các địa phương, Tập đoàn Điện lực Việt Nam và chủ hồ thủy điện thống nhất kế hoạch điều tiết hồ chứa. Đồng thời, xây dựng, cập nhật kịch bản nguồn nước và phương án điều hòa, phân phối nước trên các lưu vực có nguy cơ thiếu hụt, đặc biệt tại khu vực Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ.
Đối với lĩnh vực năng lượng, Bộ Công Thương có trách nhiệm xây dựng phương án sử dụng hợp lý các nguồn năng lượng, huy động nguồn điện khác trong trường hợp lượng nước về hồ thủy điện thiếu hụt trong mùa khô 2026–2027. Việc bảo đảm cung cấp điện ổn định cho các trạm bơm, công trình cấp nước sinh hoạt và phòng, chống thiên tai cũng là nhiệm vụ quan trọng.
Sự phối hợp này cho thấy quản trị rủi ro thiên tai cần được đặt trong mối quan hệ tổng thể giữa an ninh nguồn nước, an ninh năng lượng và an ninh lương thực. Một quyết định điều tiết hồ chứa không chỉ ảnh hưởng đến hoạt động phát điện mà còn liên quan trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, sinh hoạt của người dân và an toàn khu vực hạ du.
Ở góc độ dài hạn, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế chia sẻ dữ liệu giữa các đơn vị quản lý hồ chứa, cơ quan dự báo và chính quyền địa phương. Thông tin về lượng nước tích trữ, lưu lượng dòng chảy, nhu cầu khai thác và nguy cơ thiếu hụt cần được cập nhật thường xuyên, tạo cơ sở cho việc điều hành thống nhất, hạn chế tình trạng thiếu thông tin hoặc chồng chéo trong quá trình xử lý tình huống.
Nâng cao trách nhiệm chính quyền cơ sở, phát huy phương châm “bốn tại chỗ”
Một điểm nhấn quan trọng trong Chỉ thị số 39/CT-TTg là yêu cầu phân công cụ thể trách nhiệm, thẩm quyền và nguồn lực thực hiện đến cấp xã. Điều này đặc biệt có ý nghĩa bởi chính quyền cơ sở là cấp gần dân nhất, trực tiếp nắm bắt tình hình địa bàn và tổ chức các hoạt động ứng phó ban đầu khi thiên tai xảy ra.
Việc xây dựng phương án phòng, chống thiên tai cần được cụ thể hóa theo từng khu vực, từng nhóm dân cư và từng loại hình rủi ro. Những địa bàn có nguy cơ thiếu nước, sạt lở, ngập úng, cháy rừng hoặc chịu tác động của xâm nhập mặn cần có phương án riêng, xác định rõ lực lượng phụ trách, phương tiện, vật tư và cơ chế huy động khi cần thiết.
Đặc biệt, phương châm “bốn tại chỗ” tiếp tục được nhấn mạnh trong công tác phòng cháy, chữa cháy rừng và ứng phó thiên tai. Việc chuẩn bị lực lượng, phương tiện, vật tư và hậu cần tại địa phương có ý nghĩa quyết định đối với khả năng xử lý nhanh các tình huống phát sinh, nhất là tại những khu vực xa trung tâm, địa hình phức tạp hoặc giao thông bị chia cắt.
Bên cạnh đó, lực lượng quân đội, công an được yêu cầu chủ động chuẩn bị phương tiện, nhân lực, vật tư để sẵn sàng hỗ trợ địa phương trong vận chuyển, cấp nước, chữa cháy rừng, sơ tán người dân, cứu hộ, cứu nạn và xử lý các tình huống thiên tai nghiêm trọng.
Đối với các đô thị và khu dân cư tập trung, yêu cầu rà soát hệ thống tiêu thoát nước, trạm bơm, cống, hồ điều hòa và công trình chống ngập cần được triển khai thường xuyên. Không nên chỉ quan tâm đến khả năng ứng phó với hạn hán mà xem nhẹ nguy cơ mưa lớn bất thường, ngập úng cục bộ và những sự cố hạ tầng có thể phát sinh.
Một vấn đề khác cần được chú trọng là bố trí ngân sách và nguồn lực hợp pháp cho công tác phòng ngừa. Việc chủ động sửa chữa, nâng cấp công trình thiết yếu trước thời điểm thiên tai diễn biến phức tạp thường mang lại hiệu quả cao hơn nhiều so với việc khắc phục hậu quả sau khi xảy ra sự cố.
Chuyển từ ứng phó bị động sang quản trị rủi ro chủ động, bền vững
Trong bối cảnh thiên tai ngày càng khó dự báo, chất lượng thông tin và cảnh báo sớm có vai trò đặc biệt quan trọng. Chỉ thị số 39/CT-TTg yêu cầu Bộ Nông nghiệp và Môi trường nâng cao chất lượng dự báo khí tượng, thủy văn, nguồn nước và thiên tai; chuyển mạnh từ cảnh báo hiện tượng sang cảnh báo tác động.
Đây là định hướng có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc. Thay vì chỉ thông báo một khu vực có nguy cơ nắng nóng, mưa lớn hay thiếu nước, thông tin cảnh báo cần giúp cơ quan quản lý và người dân nhận diện rõ mức độ ảnh hưởng đối với đời sống, sản xuất, hạ tầng và các hoạt động kinh tế - xã hội. Khi thông tin được chuyển hóa thành những khuyến nghị cụ thể, khả năng chủ động phòng ngừa và giảm thiểu thiệt hại sẽ được nâng cao.
Cùng với hệ thống dự báo, truyền thông chính sách và tuyên truyền cộng đồng cần được triển khai thường xuyên, kịp thời. Người dân cần được hướng dẫn cụ thể về tích trữ nước, sử dụng tiết kiệm điện, nước, phòng cháy rừng, bảo vệ sức khỏe trong điều kiện nắng nóng và chủ động sơ tán khi có yêu cầu.
Đặc biệt, việc ứng phó với El Niño còn đặt ra yêu cầu tăng cường hợp tác quốc tế trong quản lý tài nguyên nước xuyên biên giới. Bộ Ngoại giao được giao phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường sử dụng các kênh đối ngoại và cơ chế hợp tác song phương, đa phương, hợp tác lưu vực sông để đề nghị các quốc gia thượng nguồn chia sẻ thông tin, phối hợp vận hành hồ chứa, góp phần bảo đảm nguồn nước cho khu vực hạ du Việt Nam.
Đây là vấn đề có ý nghĩa chiến lược đối với những lưu vực sông có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Việc tăng cường trao đổi dữ liệu, minh bạch thông tin và phối hợp quản lý nguồn nước sẽ góp phần nâng cao khả năng dự báo, điều hành và giảm thiểu những tác động bất lợi từ các yếu tố bên ngoài.
Có thể thấy, Chỉ thị số 39/CT-TTg không chỉ là văn bản chỉ đạo ứng phó với một hiện tượng khí hậu cụ thể mà còn đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng quản trị nhà nước trước những rủi ro ngày càng phức tạp. Từ quản lý nguồn nước, điều hành hồ chứa, bảo đảm năng lượng đến tổ chức sản xuất, phòng cháy rừng và bảo vệ dân cư, các nhiệm vụ đều cần được triển khai trong một hệ thống phối hợp thống nhất, có phân công rõ ràng và trách nhiệm cụ thể.
Điều quan trọng là các giải pháp phải nhanh chóng được chuyển hóa thành hành động thực chất tại từng địa phương, từng ngành và từng cơ sở. Công tác kiểm tra, giám sát cần được duy trì thường xuyên; những khó khăn vượt thẩm quyền phải được tổng hợp, báo cáo và xử lý kịp thời. Đồng thời, cần chú trọng đánh giá hiệu quả thực hiện để điều chỉnh phương án phù hợp với diễn biến thực tế.
Về lâu dài, phòng, chống thiên tai cần trở thành một bộ phận hữu cơ trong quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch hạ tầng và chiến lược bảo đảm an ninh nguồn nước. Chỉ khi năng lực dự báo, chất lượng điều hành, mức độ sẵn sàng của chính quyền cơ sở và ý thức chủ động của cộng đồng được nâng lên đồng bộ, những tác động bất lợi của El Niño mới có thể được kiểm soát và giảm thiểu hiệu quả.
Chủ động từ sớm, từ xa vì thế không chỉ là yêu cầu trước mắt trong giai đoạn 2026–2027 mà còn là phương thức quản trị cần được duy trì lâu dài. Đó cũng là nền tảng để bảo vệ thành quả phát triển, bảo đảm an sinh xã hội và nâng cao năng lực chống chịu của đất nước trước những thách thức ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu.
