Trong bối cảnh yêu cầu hoàn thiện thể chế ngày càng trở nên cấp thiết, đặc biệt trong lĩnh vực khoa học và công nghệ, hoạt động giám định tư pháp đang khẳng định vai trò là một công cụ không thể thiếu, phục vụ trực tiếp cho quá trình tố tụng. Khi các vụ việc liên quan đến công nghệ ngày càng phức tạp, đòi hỏi hàm lượng tri thức cao và tính chuyên sâu đa ngành, nhu cầu về một cơ chế giám định chính xác, khách quan và kịp thời trở nên rõ nét hơn bao giờ hết. Sự phát triển nhanh chóng của khoa học – công nghệ không chỉ mở ra những không gian mới cho đổi mới sáng tạo mà còn đặt ra những thách thức pháp lý mới, buộc hệ thống thể chế phải liên tục thích ứng và hoàn thiện.
Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành Thông tư số 18/2026/TT-BKHCN quy định về giám định tư pháp trong lĩnh vực khoa học và công nghệ mang ý nghĩa như một bước đi cụ thể hóa các quy định của Luật Giám định tư pháp, đáp ứng yêu cầu thực tiễn đang đặt ra. Thông tư tạo hành lang pháp lý rõ ràng cho hoạt động giám định, góp phần bảo đảm tính chuẩn xác, minh bạch trong việc đưa ra các kết luận chuyên môn phục vụ cơ quan tiến hành tố tụng. Đây cũng là biểu hiện của tư duy quản trị hiện đại, gắn với xu thế chuyển đổi số và định hướng phát triển nền kinh tế tri thức.
Hoàn thiện khung pháp lý về giám định tư pháp trong khoa học và công nghệ góp phần nâng cao chất lượng chuyên môn, đáp ứng yêu cầu của chuyển đổi số.
Theo quy định của Thông tư, giám định tư pháp trong lĩnh vực khoa học và công nghệ được hiểu là việc thực hiện giám định đối với các nội dung chuyên môn, chuyên ngành thuộc phạm vi quản lý nhà nước của Bộ Khoa học và Công nghệ cũng như Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố theo quy định của pháp luật. Phạm vi giám định được mở rộng trên nhiều lĩnh vực then chốt, phản ánh đầy đủ bức tranh phát triển đa chiều của khoa học – công nghệ hiện nay. Từ hoạt động khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển thị trường công nghệ, đến khởi nghiệp sáng tạo và doanh nghiệp khoa học và công nghệ, tất cả đều được đặt trong khuôn khổ giám định nhằm bảo đảm tính minh bạch và chuẩn mực.
Các lĩnh vực như phát triển tiềm lực khoa học và công nghệ, sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn – đo lường – chất lượng hay năng lượng nguyên tử, an toàn bức xạ và hạt nhân cũng được xác định là những nội dung trọng tâm của hoạt động giám định. Lĩnh vực như bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, công nghiệp công nghệ thông tin, công nghiệp công nghệ số, kinh tế số, xã hội số và giao dịch điện tử cũng được đưa vào phạm vi điều chỉnh. Việc bao quát toàn diện các chuyên ngành này thể hiện tầm nhìn hệ thống trong quản lý nhà nước, nâng cao hiệu quả của hoạt động tố tụng trong một môi trường công nghệ ngày càng phức tạp và biến đổi nhanh chóng.
Song hành với việc xác lập phạm vi điều chỉnh, Thông tư còn đặt trọng tâm vào việc chuẩn hóa đội ngũ giám định viên tư pháp thông qua các quy định chặt chẽ về tiêu chuẩn bổ nhiệm. Các tiêu chí được xây dựng trên cơ sở bám sát quy định tại khoản 1 Điều 10 Luật Giám định tư pháp, bảo đảm sự thống nhất giữa quy định chuyên ngành và khung pháp lý chung. Theo đó, người được xem xét bổ nhiệm phải là công dân Việt Nam thường trú trong nước, có phẩm chất đạo đức tốt, có trình độ đại học trở lên phù hợp với chuyên ngành và tích lũy ít nhất 5 năm kinh nghiệm thực tiễn trong lĩnh vực được đào tạo. Đối với một số trường hợp đặc thù như giám định pháp y, pháp y tâm thần hay kỹ thuật hình sự, thời gian kinh nghiệm có thể được rút ngắn nhưng vẫn phải bảo đảm yêu cầu về sự am hiểu chuyên sâu. Điều kiện bắt buộc về việc hoàn thành khóa bồi dưỡng kiến thức pháp luật và nghiệp vụ giám định tư pháp được đặt ra như một “bộ lọc” quan trọng nhằm bảo đảm giám định viên không chỉ giỏi chuyên môn mà còn nắm vững quy trình pháp lý.
Yêu cầu về trình độ đại học trở lên được hiểu là bằng cấp do cơ sở giáo dục hợp pháp trong nước cấp hoặc do cơ sở nước ngoài đào tạo nhưng đã được công nhận tại Việt Nam, phù hợp với chuyên ngành giám định. Kinh nghiệm chuyên môn được xác định trên cơ sở thời gian trực tiếp làm việc thực tế, tính từ khi được tuyển dụng hoặc tiếp nhận cho đến thời điểm đề nghị bổ nhiệm, qua đó tránh tình trạng “hình thức hóa” tiêu chuẩn. Đối với yêu cầu bồi dưỡng nghiệp vụ, người được đề nghị phải có chứng nhận hoàn thành khóa đào tạo do cơ quan có thẩm quyền cấp, bảo đảm tính chuẩn hóa trong năng lực hành nghề. Đồng thời, những trường hợp không đủ điều kiện theo quy định của Luật Giám định tư pháp cũng bị loại trừ khỏi diện bổ nhiệm, góp phần siết chặt kỷ cương pháp lý. Một điểm đáng chú ý khác là giám định viên tư pháp trong lĩnh vực khoa học và công nghệ được tổ chức theo từng chuyên ngành cụ thể, phù hợp với đặc thù đa lĩnh vực của ngành. Người được đề nghị bổ nhiệm có thể đảm nhiệm một hoặc nhiều chuyên ngành nếu đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn tương ứng, qua đó tạo sự linh hoạt trong sử dụng nguồn nhân lực chất lượng cao. Cách thiết kế này không chỉ góp phần nâng cao chất lượng đội ngũ giám định viên mà còn trực tiếp cải thiện độ tin cậy của các kết luận giám định, hạn chế sai sót trong hoạt động tố tụng, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thực tiễn xét xử trong bối cảnh khoa học – công nghệ phát triển nhanh chóng.
Thông tư thiết lập quy trình bổ nhiệm và cấp thẻ giám định viên tư pháp theo hướng minh bạch, rõ ràng về thẩm quyền và trách nhiệm. Theo đó, thẩm quyền bổ nhiệm được phân định cụ thể giữa cấp trung ương và địa phương, khi Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ thực hiện việc bổ nhiệm và cấp thẻ đối với giám định viên thuộc Bộ, trong khi Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh đảm nhiệm thẩm quyền tương ứng tại địa phương. Cách phân cấp này không chỉ bảo đảm tính thống nhất trong quản lý mà còn phát huy tính chủ động của các địa phương trong việc xây dựng đội ngũ giám định viên phù hợp với yêu cầu thực tiễn. Quy trình bổ nhiệm được thiết kế với các bước chặt chẽ nhưng gọn nhẹ, bảo đảm tính khả thi và hiệu quả trong triển khai. Từ khâu lựa chọn nhân sự đủ tiêu chuẩn, lập hồ sơ đề nghị đến bước thẩm định đều được giao cho các cơ quan chuyên môn thực hiện theo chức năng, trong đó Vụ Tổ chức cán bộ giữ vai trò chủ trì, phối hợp với Vụ Pháp chế để xem xét, trình cấp có thẩm quyền quyết định. Thời hạn xử lý hồ sơ được quy định cụ thể, với mốc 10 ngày làm việc để thẩm định và 3 ngày làm việc để ban hành quyết định bổ nhiệm, qua đó rút ngắn đáng kể thời gian giải quyết thủ tục hành chính. Sau khi quyết định được ban hành, việc cấp thẻ và công bố danh sách giám định viên tiếp tục được thực hiện trong thời gian ngắn, đồng thời thông tin được đăng tải công khai trên cổng thông tin điện tử và gửi đến Bộ Tư pháp. Cơ chế này không chỉ nâng cao tính minh bạch mà còn tăng cường trách nhiệm giải trình của các cơ quan liên quan, góp phần chuẩn hóa toàn bộ quy trình từ tuyển chọn đến công nhận tư cách giám định viên.
Việc cho phép bổ nhiệm giám định viên theo một hoặc nhiều chuyên ngành khi đáp ứng đủ điều kiện đã mở rộng khả năng khai thác hiệu quả nguồn nhân lực chất lượng cao, phù hợp với đặc thù đa ngành của lĩnh vực khoa học – công nghệ. Quy định về đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ giám định tư pháp được đặt ra như một yêu cầu thường xuyên nhằm cập nhật kiến thức, nâng cao năng lực chuyên môn và kỹ năng pháp lý cho đội ngũ này. Sau “đầu vào”, Thông tư còn chú trọng đến các cơ chế kiểm soát và duy trì chất lượng đội ngũ thông qua việc công khai, cập nhật danh sách giám định viên cũng như quy định rõ các trường hợp miễn nhiệm, thu hồi thẻ. Những thiết chế này góp phần bảo đảm kỷ luật, kỷ cương trong hoạt động giám định, đồng thời củng cố niềm tin vào tính khách quan, chính xác của các kết luận chuyên môn phục vụ tố tụng. Với cách tiếp cận toàn diện, từ bổ nhiệm đến quản lý và phát triển, Thông tư không chỉ tạo dựng nền tảng pháp lý vững chắc mà còn định hình một đội ngũ giám định viên chuyên nghiệp, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thực tiễn trong kỷ nguyên khoa học – công nghệ và chuyển đổi số.
Quy định mới về giám định tư pháp trong lĩnh vực khoa học và công nghệ không chỉ là một bước hoàn thiện cần thiết của hệ thống pháp luật, mà còn mang ý nghĩa định hướng cho quá trình vận hành nền tư pháp trong bối cảnh mới. Khi khoa học – công nghệ ngày càng thâm nhập sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế – xã hội, việc thiết lập một khuôn khổ pháp lý đủ chặt chẽ và linh hoạt cho hoạt động giám định đã góp phần trực tiếp nâng cao chất lượng giải quyết các vụ việc, bảo đảm tính chính xác và khách quan trong tố tụng. Trong tầm nhìn dài hạn, đây không đơn thuần là một quy định mang tính kỹ thuật, mà là một mắt xích quan trọng trong chiến lược phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của Việt Nam. Khi được triển khai đồng bộ và hiệu quả, chính sách này sẽ góp phần định hình một môi trường pháp lý hiện đại, nơi công lý được bảo vệ trên cơ sở tri thức, chuẩn mực và sự minh bạch, qua đó thúc đẩy sự phát triển bền vững trong thời kỳ chuyển đổi số./.
Lê Minh Huy
