Là địa phương sở hữu hệ thống di sản thiên nhiên, văn hóa và lịch sử phong phú bậc nhất cả nước, Quảng Ninh có nhiều lợi thế để tham gia mạnh mẽ vào xu thế đó. Nổi bật trong số này là Vịnh Hạ Long – Di sản thiên nhiên thế giới được UNESCO công nhận, cùng với nhiều di tích, danh thắng và giá trị văn hóa đặc sắc đã được lưu giữ qua nhiều thế hệ. Nhận thức rõ tiềm năng ấy, Quảng Ninh đang từng bước chuyển hóa lợi thế di sản thành nguồn lực phát triển, mở ra hướng đi mới trong chiến lược tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. Thay vì chỉ tập trung vào công tác bảo tồn, tỉnh chủ động khai thác hiệu quả các giá trị di sản để thúc đẩy du lịch, phát triển công nghiệp văn hóa và khuyến khích các ngành kinh tế sáng tạo. Cách tiếp cận này không chỉ góp phần gia tăng giá trị kinh tế từ di sản mà còn tạo động lực tăng trưởng mới, mở rộng không gian phát triển và khẳng định vai trò của di sản như một nguồn lực quan trọng trong hành trình phát triển của Quảng Ninh trong giai đoạn mới.
Trong bối cảnh nhiều địa phương đang tìm kiếm những động lực tăng trưởng mới để thích ứng với yêu cầu phát triển bền vững, kinh tế di sản nổi lên như một hướng đi giàu tiềm năng. Đây là mô hình phát triển dựa trên quá trình bảo tồn, khai thác và phát huy các giá trị di sản nhằm tạo ra lợi ích kinh tế, đồng thời bảo đảm gìn giữ những giá trị văn hóa, lịch sử và bản sắc cho các thế hệ tương lai. Sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển giúp mô hình này trở thành xu hướng phù hợp với yêu cầu tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững đang được nhiều quốc gia theo đuổi.
Đối với Quảng Ninh, việc phát triển kinh tế di sản càng mang ý nghĩa chiến lược khi địa phương đang từng bước chuyển dịch mô hình tăng trưởng từ “nâu” sang “xanh”. Nguồn tài nguyên khoáng sản không còn là lợi thế vô tận, yêu cầu đặt ra là phải khai thác hiệu quả các nguồn lực mềm để tạo ra giá trị gia tăng mới cho nền kinh tế. Với lợi thế nổi trội về di sản thiên nhiên, văn hóa và lịch sử, Quảng Ninh có đầy đủ điều kiện để biến những giá trị vốn được gìn giữ qua nhiều thế hệ thành nguồn lực phát triển. Kinh tế di sản vì thế không chỉ là một lựa chọn phù hợp mà còn là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao chất lượng tăng trưởng, gia tăng sức cạnh tranh và tạo nền tảng phát triển bền vững trong dài hạn. Hiện nay, Quảng Ninh sở hữu hàng trăm di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh cùng hàng trăm di sản văn hóa phi vật thể, trong đó nhiều di sản đã được ghi danh cấp quốc gia. Bên cạnh đó là kho tàng văn hóa đa dạng của các cộng đồng dân tộc như Kinh, Tày, Dao, Sán Chay, Sán Dìu với nhiều phong tục, tập quán, lễ hội và giá trị truyền thống đặc sắc vẫn được gìn giữ cho đến ngày nay.
Đặc biệt, việc Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới vào năm 2025 đã mở ra dư địa phát triển mới cho Quảng Ninh. Sự kiện này không chỉ khẳng định giá trị văn hóa và lịch sử của vùng đất mà còn tạo điều kiện thuận lợi để địa phương nâng cao vị thế trên bản đồ du lịch và văn hóa quốc tế. Từ nền tảng đó, di sản không còn chỉ là tài sản văn hóa cần bảo tồn mà từng bước trở thành nguồn lực kinh tế quan trọng, góp phần tạo thêm việc làm, thu hút đầu tư và thúc đẩy tăng trưởng.
Song hành với lợi thế về tài nguyên di sản là hệ thống hạ tầng ngày càng hoàn thiện cùng môi trường đầu tư, kinh doanh không ngừng được cải thiện. Trong nhiều năm qua, Quảng Ninh đã đầu tư mạnh mẽ vào hệ thống giao thông, đô thị và hạ tầng du lịch, tạo nên sự kết nối thuận lợi giữa các trung tâm kinh tế, khu du lịch và điểm đến văn hóa. Sự kết hợp giữa những giá trị truyền thống với hạ tầng hiện đại đã mở ra điều kiện thuận lợi để hình thành các sản phẩm du lịch, dịch vụ và công nghiệp văn hóa có chất lượng cao, góp phần nâng cao hiệu quả khai thác di sản.
Nhận thức rõ tiềm năng đó, Nghị quyết Đại hội XVI Đảng bộ tỉnh đã xác định phát triển văn hóa gắn với công nghiệp văn hóa, kinh tế di sản, kinh tế đêm và kinh tế đô thị là một trong những khâu đột phá của nhiệm kỳ 2025-2030. Định hướng này thể hiện quyết tâm đưa các giá trị văn hóa và di sản trở thành động lực phát triển thực sự, đóng góp trực tiếp vào tăng trưởng kinh tế thay vì chỉ dừng lại ở công tác bảo tồn. Từ chủ trương đúng đắn, Quảng Ninh đã từng bước đa dạng hóa các sản phẩm du lịch và gia tăng giá trị khai thác di sản. Sau khi được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới, Yên Tử nhanh chóng trở thành trọng tâm trong chiến lược phát triển kinh tế di sản của tỉnh. Việc lựa chọn năm 2026 là “Năm du lịch Yên Tử” cùng hàng loạt sự kiện văn hóa, nghệ thuật, quảng bá và hội thảo chuyên đề được tổ chức đã góp phần nâng cao sức lan tỏa của khu di sản, thu hút đông đảo du khách và giới nghiên cứu trong nước, quốc tế. Không chỉ góp phần xây dựng thương hiệu điểm đến, các hoạt động này còn tạo động lực phát triển cho các lĩnh vực lưu trú, thương mại, dịch vụ và công nghiệp văn hóa.
Hiệu quả bước đầu đã được thể hiện rõ qua lượng khách tăng trưởng mạnh. Chỉ trong bốn tháng đầu năm 2026, khu di sản Yên Tử đã đón hơn một triệu lượt khách, hoàn thành mục tiêu cả năm sớm hơn dự kiến. Kết quả này cho thấy sức hấp dẫn ngày càng lớn của du lịch văn hóa, tâm linh khi được đầu tư bài bản, gắn với các giá trị di sản đặc sắc và được tổ chức theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại. Quảng Ninh còn chủ động chuyển hóa các giá trị văn hóa, lịch sử và thiên nhiên trên phạm vi toàn tỉnh thành những sản phẩm du lịch mới giàu tính trải nghiệm. Chương trình thực cảnh kết hợp ẩm thực “Đi tìm dấu ngọc” tại Khu di tích và danh thắng Vũng Đục là một ví dụ tiêu biểu. Thông qua việc ứng dụng nghệ thuật hiện đại để kể những câu chuyện về vùng đất mỏ, chương trình đã tạo nên cách tiếp cận mới trong khai thác di sản, giúp du khách vừa thưởng thức nghệ thuật vừa cảm nhận sâu sắc hơn về lịch sử và văn hóa địa phương.
Nhiều doanh nghiệp du lịch trên Vịnh Hạ Long cũng không ngừng đổi mới sản phẩm bằng cách đưa các yếu tố văn hóa bản địa vào hành trình trải nghiệm. Những chương trình biểu diễn nghệ thuật truyền thống, giới thiệu ẩm thực đặc trưng hay các hoạt động khám phá đời sống văn hóa địa phương đã góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ, kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng mức chi tiêu của du khách. Cùng với đó, nhiều lễ hội truyền thống của đồng bào các dân tộc trên địa bàn tỉnh đang được phục dựng và đổi mới phương thức tổ chức nhằm đáp ứng nhu cầu trải nghiệm của du khách hiện đại. Những sự kiện văn hóa này không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc dân tộc mà còn tạo thêm sinh kế cho người dân thông qua các hoạt động dịch vụ, lưu trú, ẩm thực, sản xuất hàng thủ công và du lịch cộng đồng. Qua đó, giá trị di sản được lan tỏa rộng rãi hơn, đồng thời mang lại lợi ích thiết thực cho cộng đồng địa phương.
Những kết quả đạt được trong thời gian qua cho thấy chiến lược phát triển kinh tế di sản của Quảng Ninh đang đi đúng hướng. Từ những tài sản văn hóa, lịch sử và thiên nhiên vốn có, địa phương đã từng bước chuyển hóa thành nguồn lực kinh tế hữu hình, tạo động lực tăng trưởng cho nhiều ngành, lĩnh vực. Việc đón hàng triệu lượt khách cùng doanh thu du lịch tăng trưởng mạnh trong thời gian gần đây là minh chứng cho vai trò ngày càng nổi bật của kinh tế di sản trong cơ cấu tăng trưởng của tỉnh. Thay vì khai thác di sản theo cách truyền thống, địa phương chủ động tạo ra các sản phẩm kinh tế có hàm lượng văn hóa cao, góp phần nâng cao giá trị gia tăng và mở rộng không gian tăng trưởng cho nền kinh tế.
Tuy nhiên, để kinh tế di sản thực sự trở thành động lực tăng trưởng bền vững, Quảng Ninh cần giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa khai thác và bảo tồn. Thực tiễn cho thấy, di sản chỉ có thể phát huy giá trị lâu dài khi được bảo vệ một cách nghiêm túc và khai thác trong giới hạn cho phép. Vì vậy, địa phương kiên định quan điểm không đánh đổi các giá trị văn hóa, lịch sử và môi trường lấy tăng trưởng ngắn hạn. Mọi hoạt động phát triển phải đặt mục tiêu bảo tồn lên hàng đầu, bảo đảm giữ gìn tính nguyên gốc, tính xác thực và những giá trị đặc sắc của từng loại hình di sản.
Việc Ủy ban Nhân dân tỉnh ban hành Quy chế quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn vào năm 2026 được xem là bước đi quan trọng trong việc hoàn thiện hành lang pháp lý cho công tác bảo tồn và khai thác di sản. Quy chế không chỉ quy định rõ trách nhiệm của các cấp chính quyền, cơ quan quản lý và các chủ thể liên quan mà còn tạo cơ sở để huy động các nguồn lực xã hội tham gia vào quá trình bảo tồn, phát huy giá trị di sản. Cơ chế phối hợp giữa Ban Quản lý Di sản thế giới Vịnh Hạ Long – Yên Tử với các địa phương trong quản lý các khu di tích trọng điểm cũng góp phần nâng cao hiệu quả quản trị, hạn chế chồng chéo và bảo đảm sự thống nhất trong quá trình triển khai.
Cùng với việc hoàn thiện thể chế, chuyển đổi số đang trở thành yêu cầu tất yếu đối với công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong thời đại mới. Việc ứng dụng công nghệ số vào lưu trữ dữ liệu, quản lý, quảng bá và giới thiệu di sản không chỉ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn mà còn mở rộng khả năng tiếp cận đối với du khách trong nước và quốc tế. Thông qua các nền tảng số, những giá trị văn hóa đặc sắc của Quảng Ninh có thể được lan tỏa rộng rãi hơn, góp phần nâng cao hình ảnh và sức hấp dẫn của địa phương trên trường quốc tế.
Trong tầm nhìn dài hạn, mục tiêu của Quảng Ninh không chỉ dừng lại ở việc trở thành một trung tâm du lịch hàng đầu cả nước mà còn hướng tới xây dựng vị thế là trung tâm công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo của khu vực. Khi các giá trị di sản được bảo tồn đúng hướng, khai thác hiệu quả và kết nối với công nghệ, sáng tạo cùng nguồn lực xã hội, di sản sẽ tiếp tục trở thành nguồn vốn đặc biệt, góp phần tạo dựng động lực tăng trưởng mới, nâng cao sức cạnh tranh và thúc đẩy phát triển bền vững cho địa phương trong những năm tới.
Kinh tế di sản đang mở ra không gian phát triển mới cho Quảng Ninh trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ “nâu” sang “xanh”, góp phần tạo dựng những động lực phát triển bền vững dựa trên chính các giá trị văn hóa, lịch sử và thiên nhiên đặc sắc của địa phương. Việc khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên di sản không chỉ mang lại giá trị kinh tế, thúc đẩy du lịch, công nghiệp văn hóa và các ngành kinh tế sáng tạo, mà còn góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa, nâng cao vị thế của vùng đất di sản trên bản đồ quốc gia và quốc tế. Với tư duy phát triển mới cùng định hướng khai thác hài hòa giữa bảo tồn và phát huy giá trị di sản, Quảng Ninh có cơ sở để tiếp tục chuyển hóa những giá trị được bồi đắp qua nhiều thế hệ thành nguồn lực nội sinh quan trọng. Đây sẽ là nền tảng vững chắc giúp địa phương duy trì tốc độ tăng trưởng nhanh, bền vững và giàu bản sắc, từng bước khẳng định vai trò là một trong những cực tăng trưởng năng động của đất nước trong giai đoạn phát triển mới./.
Thanh Huyền
