Chính quyền 2 cấp tạo động lực cho phát triển kinh tế và hội nhập quốc tế
Nội dung cơ bản của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là tinh gọn bộ máy hành chính, tăng tính tự chủ, nâng cao hiệu quả quản trị, chuyên môn hóa quản lý, thu hẹp khoảng cách phát triển địa phương, tạo không gian kinh tế mới và thúc đẩy liên kết vùng, từ đó đã tạo ra những cơ hội mới cho việc thu hút đầu tư, cải thiện môi trường kinh doanh, thích ứng nhanh với hội nhập quốc tế.
Cùng với việc giảm tải bộ máy hành chính cồng kềnh, tiết kiệm ngân sách, bỏ khâu trung gian cấp huyện, đưa 85% dịch vụ công về cấp xã, giúp rút ngắn mệnh lệnh hành chính, giảm thủ tục, tạo môi trường thông thoáng hơn cho kinh doanh, đầu tư, đồng thời tăng tính chuyên nghiệp, minh bạch trong quản trị nhà nước, đáp ứng yêu cầu hội nhập sâu rộng.
Khi được được trao quyền nhiều hơn, chính quyền địa phương sẽ có động lực mạnh mẽ hơn để tập trung nguồn lực, chủ động điều chỉnh chính sách, phân bổ ngân sách, phát triển kinh tế - xã hội, tạo ra các mô hình quản lý sáng tạo phù hợp với đặc thù địa phương. Đồng thời thích ứng nhanh hơn với biến động quốc tế, phản ứng kịp thời với các cơ hội và thách thức từ hội nhập kinh tế toàn cầu, thương mại quốc tế.
Quá trình thực hiện chính quyền 2 cấp góp phần thúc đẩy Chuyển đổi số. Công nghệ số trở thành "hạ tầng mềm" thiết yếu, giải quyết thách thức vận hành khối lượng lớn dịch vụ công ở cấp xã; cung cấp dịch vụ công online, giải đáp chính sách nhanh chóng, tạo sự thuận tiện cho người dân và doanh nghiệp. Cơ chế phản hồi nhanh giúp phát hiện và xử lý kịp thời các vướng mắc phát sinh, phù hợp với yêu cầu linh hoạt của thị trường hội nhập. Với cơ chế tinh gọn, địa phương (cấp tỉnh) có thể tập trung vào quy hoạch, hạ tầng chiến lược, thu hút đầu tư, xúc tiến thương mại, kết nối chuỗi cung ứng toàn cầu, tạo lợi thế cạnh tranh; xã tập trung vào dịch vụ công cơ bản, gắn với đời sống dân cư.
Sự hiệu quả của chính quyền địa phương 2 cấp sẽ góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh chung của cả nước, tạo nên các cực tăng trưởng mạnh mẽ, sẵn sàng hội nhập sâu rộng hơn.
Những tín hiệu tích cực sau 7 tháng vận hành chính quyền 2 cấp
Qua 7 tháng vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, thực tiễn cho thấy, bộ máy hành chính từ tỉnh đến xã, phường trên cả nước đã từng bước được kiện toàn, tinh gọn, giảm được nhiều đơn vị hành chính (cả nước giảm số lượng đơn vị cấp xã từ hơn 10.000 xuống còn 3.32, đạt 67%, tỉnh Hà Tĩnh từ 209 đơn vị cấp xã xuống còn 69 xã, giảm được 140 đơn vị cấp xã). Bộ máy hành chính tại các xã, phường trên cả nước đã đi vào hoạt động ổn định, nền nếp, bước đầu ghi nhận những kết quả tích cực, tạo nền tảng cho sự phát triển. Các thủ tục hành chính được chuẩn hóa, rút ngắn thời gian; dịch vụ công trực tuyến và hạ tầng số triển khai đồng bộ, góp phần nâng cao chất lượng phục vụ người dân và doanh nghiệp.
Các chương trình phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là các dự án hạ tầng, chuyển đổi số và an sinh xã hội, được phân bổ tập trung hơn. Nhờ đó, các quyết sách cấp tỉnh được triển khai đồng bộ, các xã, phường tiếp cận nguồn lực nhanh chóng, bình đẳng hơn.
Hệ thống vận hành nhìn chung thông suốt, đồng bộ, liên thông giữa các cấp chính quyền; những vướng mắc phát sinh trong giai đoạn đầu từng bước được tháo gỡ, tạo chuyển biến tích cực trong thực tiễn. Nhiều địa phương đã chủ động rà soát lại quy trình giải quyết thủ tục hành chính, phân công lại nhiệm vụ trong nội bộ, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin để rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ cho người dân. Trên thực tế, không ít xã, phường đã mạnh dạn thay đổi cách tiếp cận, chuyển từ xử lý công việc theo lối tuần tự sang phối hợp linh hoạt giữa các bộ phận, giảm tối đa việc yêu cầu người dân đi lại nhiều lần. Sự thay đổi này từng bước hình thành một phong cách làm việc gần gũi, cởi mở và có trách nhiệm hơn.
Mô hình chính quyền 2 cấp là một cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy và là dấu ấn cải cách lịch sử, mang lại nhiều lợi ích thiết thực.
Vẫn còn nhiều khó khăn, thách thức
Sau một thời gian triển khai thực hiện chính quyền hai cấp, tuy đã đạt được một số kết quả nhất định, nhưng đối với cấp xã vẫn đang phái đối mặt với nhiều khó khăn thách thức do địa bàn quản lý rộng (phường Thành Sen, tỉnh Hà Tĩnh gồm 10 phường xã sáp nhập lại, diện tích tự nhiên: 28,23 km², dân số trên 90 ngàn người, có 80 tổ dân phố, 154 tổ chức đảng, chi bộ trực thuộc); quá tải về công việc (ngoài hơn 1.000 nhiệm vụ từ cấp huyện cũ chuyển về, các xã còn được giao thực hiện thêm nhiều nội dung mới liên quan đến phân cấp, phân quyền, trong khi đó, lực lượng cán bộ bổ sung chưa đáp ứng được yêu cầu, dẫn đến tình trạng quá tải về công việc và ảnh hưởng đến chất lượng phục vụ); thiếu hụt biên chế (ở Hà Tĩnh có xã thiếu 13 cán bộ, công chức, riêng khối chính quyền thiếu tới 9 cán bộ chuyên môn như xã Thiên Cầm). Nhiều xã thiếu cán bộ có chuyên môn sâu về các lĩnh vực quan trọng như: Quản lý đất đai, công nghệ thông tin, kế toán, xây dựng cơ bản... có ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ, chất lượng giải quyết công việc. Một số cán bộ, công chức được phân công nhiệm vụ chưa được đào tạo chuyên môn, chưa có kinh nghiệm công tác tại địa bàn, lĩnh vực mới, chưa am hiểu tình hình dân cư, cơ sở hạ tầng; trình độ công nghệ thông tin còn hạn chế, trong khi yêu cầu nhiệm vụ lớn, nhiều văn bản, quy định mới phải được cập nhật kịp thời. Khi không còn cấp huyện, nhiều văn bản chỉ đạo, hướng dẫn của các bộ, ngành và của tỉnh được gửi thẳng tới phường xã với những nội dung trìu tượng, đặt ra cho cấp phường xã vừa phải “tự nghiên cứu, tự diễn giải và tự cụ thể hóa” để tổ chức thực hiện. Trong khi đó, số lượng lớn văn bản từ nhiều ngành, nhiều lĩnh vực thường đến cùng một thời điểm. Việc cùng lúc phải tiếp nhận quá nhiều văn bản phức tạp, dẫn đến nguy cơ mỗi nơi hiểu một cách, áp dụng khác nhau, tạo ra sự thiếu thống nhất trong thực thi và tiềm ẩn rủi ro pháp lý cá nhân cho công chức trực tiếp xử lý hồ sơ.
Bên cạnh đó, trong lĩnh vực giải quyết thủ tục hành chính cũng xuất hiện những khoảng trống giữa quy định và nhu cầu thực tế của người dân.
Tiếp tục tháo gỡ khó khăn, nâng cao hiệu quả hoạt động
Việc chuyển sang chính quyền địa phương 2 cấp là một cuộc cải cách toàn diện, tác động trực tiếp tới cách thức tổ chức quyền lực, phương thức điều hành và văn hóa công vụ. Từ quản lý hành chính sang quản trị kiến tạo, từ bị động sang chủ động, đó là sự dịch chuyển không chỉ trên các văn bản lý luận, mà phải được chuyển dịch ngay, kịp thời trong cách nghĩ, cách làm của đội ngũ cán bộ công chức.
Bước sang năm 2026, cải cách chính quyền địa phương 2 cấp đi đến thời điểm đòi hỏi sự kiểm chứng rõ ràng từ thực tiễn. Giai đoạn khởi động đã qua, những khó khăn ban đầu đã được nhận diện, mô hình mới bắt đầu được thực hiện bằng khả năng vận hành trong đời sống hàng ngày. Từ đây, giá trị của cải cách không còn nằm ở quyết tâm thay đổi, mà ở sự chuyển hóa quyết tâm ấy thành hiệu quả ổn định, lâu dài, với mục tiêu hướng tới sự hài lòng của người dân, tăng cường năng lực hội nhập quốc tế và cạnh tranh kinh tế - xã hội trong bối cảnh toàn cầu hóa.
Để chính quyền 2 cấp hoạt động hiệu quả hơn, gần dân, sát dân hơn và phục vụ Nhân dân tốt hơn, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp về thể chế, nhân sự, tài chính, công nghệ và quản trị. Tập trung vào việc tinh gọn bộ máy, nâng cao chất lượng cán bộ, tăng cường phân cấp, phân quyền, đẩy mạnh chính quyền điện tử và cơ chế giám sát minh bạch để đảm bảo bộ máy hoạt động hiệu quả, sát thực tiễn, khắc phục khó khăn về quy mô địa bàn mới.
- Trước hết là việc nghiên cứu, bổ sung hoàn thiện thể chế và pháp lý, ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết về phân cấp, phân quyền giữa cấp tỉnh và cấp xã. Xác định rõ thẩm quyền, trách nhiệm, mối quan hệ phối hợp giữa hai cấp chính quyền và cơ chế ngân sách. Sửa đổi bổ sung một số quy định pháp luật để phù hợp với mô hình mới, tăng cường tính tự chủ cho địa phương, đáp ứng yêu cầu hội nhập, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững.
- Tiếp tục sàng lọc, sắp xếp, bố trí cán bộ đủ năng lực, phù hợp tiêu chuẩn, vị trí công tác. Quan tâm đào tạo, bồi dưỡng cán bộ giỏi về chuyên môn, có kỹ năng quản lý hành chính công và đạo đức công vụ; tạo môi trường làm việc, chính sách đãi ngộ tốt để thu hút nhân tài, tránh tình trạng thiếu hụt nguồn lực chất lượng cao.
- Đầu tư xây dựng, hoàn thiện hạ tầng số, nền tảng số và hệ thống dữ liệu số, bảo đảm kết nối liên thông, thông suốt giữa các cấp chính quyền. Trọng tâm là xây dựng, tích hợp và khai thác hiệu quả các cơ sở dữ liệu chuyên ngành, liên ngành, phục vụ công tác quản lý, điều hành và cung cấp dịch vụ công.
- Có chính sách hỗ trợ, phụ cấp hợp lý cho cán bộ cấp xã, đặc biệt với địa bàn rộng lớn, nhiều nhiệm vụ. Ban hành cơ chế khen thưởng, động viên kịp thời để khuyến khích, nhân rộng những nhân tố tích cực. Tăng cường giám sát, kiểm tra, phát hiện và xử lý kịp thời những biểu hiện tiêu cực, lệch lạc trong quá trình triển khai thực hiện nhiệm vụ.
- Tăng cường đối thoại, lắng nghe ý kiến người dân, sâu sát cơ sở để xử lý kịp thời các vấn đề nẩy sinh từ thực tiễn, tạo sự đồng thuận trong nhân dân. Khuyến khích, động viên người dân và doanh nghiệp tham gia vào quá trình hoạch định chính sách.
Thực hiện đồng bộ các giải pháp này sẽ giúp mô hình chính quyền 2 cấp phát huy hiệu quả, tinh gọn bộ máy, gần dân và nâng cao chất lượng phục vụ, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, năng lực hội nhập quốc tế.
ThS Nguyễn Trọng Thắng
Hội Khoa học Kinh tế Hà Tĩnh
