Tại Việt Nam, việc đổi mới mô hình tổ chức và quản lý y tế cơ sở đang được thúc đẩy theo hướng tăng tính chủ động và nâng cao hiệu quả phục vụ. Thực tế ở Đồng Nai, khi các trạm y tế xã, phường được chuyển về UBND cấp xã, phường quản lý, cho thấy quyết tâm xây dựng hệ thống y tế cơ sở vững mạnh, đáp ứng tốt hơn nhu cầu chăm sóc sức khỏe ban đầu của người dân.
Trong các quan điểm hiện đại về quản trị y tế, chăm sóc sức khỏe ban đầu được xem là nền tảng của một hệ thống y tế hiệu quả, công bằng và bền vững. Các mô hình y học gia đình, quản trị sức khỏe cộng đồng và phương châm "phòng bệnh hơn chữa bệnh" đều hướng tới mục tiêu quản lý sức khỏe người dân một cách liên tục, toàn diện và lấy người dân làm trung tâm. Thay vì chỉ tập trung điều trị khi bệnh đã phát sinh, y tế cơ sở có vai trò chủ động trong dự phòng, phát hiện sớm nguy cơ bệnh tật và quản lý sức khỏe cộng đồng, qua đó giảm áp lực cho các tuyến điều trị chuyên sâu và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.
Trong mô hình quản trị hiện đại, trạm y tế xã, phường thực hiện chức năng khám, chữa bệnh, đảm nhận nhiều nhiệm vụ quan trọng khác như phòng, chống dịch bệnh, quản lý sức khỏe toàn dân, chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em, quản lý các bệnh mạn tính, triển khai chuyển đổi số y tế và tham gia bảo đảm an sinh xã hội. Với vị trí gần dân nhất, trạm y tế trở thành cầu nối giữa hệ thống y tế và cộng đồng, góp phần xây dựng mạng lưới chăm sóc sức khỏe dựa trên dự phòng và quản lý sức khỏe lâu dài. Kinh nghiệm của nhiều quốc gia cho thấy, những hệ thống y tế có tính bền vững đều đặt trọng tâm vào phát triển tuyến cơ sở. Mô hình bác sĩ gia đình của Cuba, mạng lưới chăm sóc sức khỏe ban đầu tại Anh, hệ thống y tế cộng đồng của Nhật Bản hay mô hình quản lý sức khỏe dự phòng của Hàn Quốc đều khẳng định rằng đầu tư cho y tế cơ sở là giải pháp hiệu quả để nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe, kiểm soát chi phí y tế và tăng cường khả năng ứng phó với các tình huống khẩn cấp về dịch bệnh.
Quá trình đổi mới tổ chức và quản lý y tế cơ sở đang đặt ra yêu cầu nâng cấp toàn diện các trạm y tế xã, phường cả về chức năng, cơ sở vật chất và năng lực quản trị. Các trạm y tế không chỉ thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn truyền thống mà còn mở rộng phạm vi hoạt động, tăng cường vai trò quản lý sức khỏe cộng đồng và chịu trách nhiệm nhiều hơn trong việc triển khai các chương trình y tế quốc gia. Việc chuyển các trạm y tế về UBND cấp xã, phường quản lý tại Đồng Nai là một bước đi nhằm tăng tính chủ động của chính quyền địa phương, đưa các dịch vụ y tế đến gần người dân và nâng cao hiệu quả chăm sóc sức khỏe ban đầu.
Để đáp ứng yêu cầu của mô hình mới, đầu tư hạ tầng và trang thiết bị cho y tế cơ sở là nhiệm vụ mang tính nền tảng. Trạm y tế cần được nâng cấp về cơ sở vật chất, bảo đảm đầy đủ các trang thiết bị thiết yếu, tăng cường năng lực xét nghiệm và chẩn đoán ban đầu, đồng thời xây dựng hạ tầng kết nối dữ liệu và hồ sơ sức khỏe điện tử. Cùng với hạ tầng kỹ thuật, chất lượng nguồn nhân lực là yếu tố quyết định hiệu quả hoạt động của các trạm y tế. Việc thu hút bác sĩ về công tác tại tuyến cơ sở, tổ chức đào tạo liên tục, tăng cường hỗ trợ chuyên môn từ tuyến trên và phát triển đội ngũ y học gia đình sẽ góp phần nâng cao năng lực chăm sóc sức khỏe ban đầu. Thực tế hiện nay cho thấy nhiều trạm y tế vẫn thiếu bác sĩ và nhân lực chuyên môn ở một số vị trí quan trọng, trong khi cơ chế tổ chức và bộ máy quản lý chưa được kiện toàn đầy đủ, ảnh hưởng đến chất lượng cung cấp dịch vụ y tế.
Chuyển đổi số cũng đang trở thành một nội dung quan trọng trong quá trình hiện đại hóa hoạt động của trạm y tế xã, phường. Việc xây dựng hồ sơ sức khỏe điện tử, triển khai khám chữa bệnh từ xa, quản lý dữ liệu dân cư và bệnh tật, liên thông dữ liệu bảo hiểm y tế và phát triển các mô hình quản trị y tế thông minh sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý và chất lượng phục vụ người dân. Tuy nhiên, tại nhiều địa phương, hạ tầng công nghệ thông tin còn chưa đồng bộ, gây khó khăn trong quá trình triển khai chuyển đổi số và quản lý hoạt động khám chữa bệnh, đòi hỏi phải có sự đầu tư và hỗ trợ phù hợp trong thời gian tới.
Từ góc độ phát triển kinh tế - xã hội, đầu tư cho y tế cơ sở không chỉ nhằm nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe mà còn tạo ra những lợi ích lâu dài cho sự phát triển bền vững. Một hệ thống y tế cơ sở vững mạnh sẽ giúp giảm chi phí điều trị ở tuyến trên, giảm gánh nặng cho ngân sách và người dân, nâng cao năng suất lao động, đồng thời tăng cường năng lực ứng phó với các tình huống khẩn cấp về y tế và dịch bệnh. Việc Đồng Nai định hướng tăng cường phân cấp, phân quyền, phối hợp giữa ngành y tế với chính quyền địa phương và ưu tiên nguồn vốn đầu tư để phấn đấu bảo đảm 100% trạm y tế đạt chuẩn quốc gia theo mô hình mới cho thấy y tế cơ sở đang từng bước được nhìn nhận như một nền tảng quan trọng của phát triển bền vững và an sinh xã hội.
Quá trình nâng cấp và đổi mới hoạt động của các trạm y tế xã, phường đang đứng trước không ít khó khăn về nguồn lực đầu tư. Sự chênh lệch về điều kiện phát triển giữa các địa phương khiến khả năng đầu tư cho y tế cơ sở chưa đồng đều, trong khi nhu cầu về cơ sở vật chất, trang thiết bị và kinh phí duy tu, vận hành ngày càng lớn. Thực tiễn cho thấy nhiều trạm y tế vẫn hoạt động trong điều kiện hạ tầng xuống cấp, một số thiết bị chuyên môn chưa được đầu tư đầy đủ, ảnh hưởng đến chất lượng cung cấp dịch vụ y tế ban đầu. Việc đầu tư xây dựng mới hoặc cải tạo các trạm y tế cũng cần có lộ trình và nguồn vốn phù hợp, đồng thời phải đáp ứng các tiêu chuẩn mới về tổ chức và hoạt động của y tế cơ sở.
Bên cạnh đó, nhân lực tiếp tục là một trong những thách thức lớn đối với quá trình phát triển y tế tuyến cơ sở. Nhiều trạm y tế còn thiếu bác sĩ và nhân lực chuyên môn ở các vị trí quan trọng, trong khi việc thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao về công tác tại cơ sở gặp nhiều khó khăn do điều kiện làm việc và chế độ đãi ngộ còn hạn chế. Cùng với việc mở rộng chức năng quản lý sức khỏe toàn dân, phòng chống dịch bệnh, công tác dân số và bảo trợ xã hội, áp lực công việc đối với đội ngũ y tế cơ sở ngày càng gia tăng, đòi hỏi phải có các chính sách phù hợp để bảo đảm sự ổn định và phát triển nguồn nhân lực.
Quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực y tế cũng đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với công tác quản trị. Hạ tầng công nghệ thông tin tại nhiều trạm y tế chưa được đầu tư đồng bộ, năng lực quản trị và khai thác dữ liệu còn hạn chế, trong khi cơ chế phối hợp và liên thông giữa các tuyến y tế cần tiếp tục được hoàn thiện. Khi mô hình quản lý y tế cơ sở được đổi mới, việc kết nối dữ liệu, chia sẻ thông tin và hỗ trợ chuyên môn giữa tuyến xã, trung tâm y tế khu vực và các bệnh viện tuyến trên càng trở nên quan trọng để bảo đảm tính thống nhất và hiệu quả của hệ thống.
Một thách thức khác xuất phát từ nhận thức và thói quen sử dụng dịch vụ y tế của người dân. Vẫn còn một bộ phận người dân có xu hướng lựa chọn khám, chữa bệnh tại các cơ sở tuyến trên ngay cả đối với những bệnh lý thông thường, dẫn đến tình trạng quá tải và chưa phát huy đầy đủ vai trò của y tế cơ sở. Vì vậy, cùng với việc nâng cao chất lượng dịch vụ, cần từng bước xây dựng niềm tin của người dân đối với mạng lưới trạm y tế xã, phường, qua đó khẳng định vai trò của tuyến y tế gần dân nhất trong hệ thống chăm sóc sức khỏe.
Để y tế cơ sở phát huy đầy đủ vai trò trong giai đoạn phát triển mới, trước hết cần đổi mới tư duy theo hướng chuyển từ mô hình khám, chữa bệnh đơn thuần sang quản lý sức khỏe toàn dân và chăm sóc sức khỏe toàn diện. Trạm y tế xã, phường không chỉ là nơi cung cấp dịch vụ y tế ban đầu mà còn là trung tâm quản lý sức khỏe cộng đồng, chủ động phòng bệnh, theo dõi sức khỏe lâu dài và triển khai các chương trình an sinh xã hội gắn với đặc điểm của từng địa phương.
Việc hoàn thiện thể chế và cơ chế quản lý cần được đẩy mạnh nhằm tạo nền tảng pháp lý thống nhất cho hoạt động của các trạm y tế trong mô hình mới. Xây dựng và ban hành các quy định về tổ chức, tiêu chuẩn cơ sở vật chất, trang thiết bị và cơ chế hoạt động sẽ giúp các địa phương có cơ sở triển khai đầu tư đồng bộ. Cần tăng cường phân cấp gắn với trách nhiệm giải trình, mở rộng quyền chủ động cho chính quyền địa phương và các trạm y tế nhưng vẫn bảo đảm sự thống nhất về chuyên môn và chất lượng dịch vụ.
Một yêu cầu quan trọng khác là xây dựng mô hình liên kết đa tầng giữa trạm y tế, trung tâm y tế khu vực, bệnh viện tuyến trên, các cơ sở đào tạo và hệ thống công nghệ số. Tuyến cơ sở thực hiện quản lý sức khỏe thường xuyên cho người dân, tuyến trên hỗ trợ chuyên môn và đào tạo, còn hạ tầng số đóng vai trò kết nối, chia sẻ dữ liệu và hỗ trợ quản trị. Cách tiếp cận này sẽ góp phần hình thành mạng lưới chăm sóc sức khỏe liên tục, giảm áp lực cho các cơ sở điều trị chuyên sâu và nâng cao hiệu quả hoạt động của toàn hệ thống.
Đầu tư cho con người và công nghệ cũng cần được xác định là nhiệm vụ trọng tâm. Các chính sách thu hút và giữ chân nhân lực y tế cơ sở cần được hoàn thiện phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ mới; đồng thời tăng cường đào tạo kỹ năng số, nâng cao năng lực quản trị và khai thác dữ liệu cho đội ngũ cán bộ y tế. Song song với đó là việc hoàn thiện hạ tầng dữ liệu, trang thiết bị và các nền tảng số nhằm từng bước hiện đại hóa hoạt động của các trạm y tế xã, phường.
Về lâu dài, sự phát triển của y tế cơ sở không chỉ phụ thuộc vào nguồn lực của ngành y tế mà còn cần sự tham gia của chính quyền địa phương, các tổ chức xã hội và cộng đồng. Khi người dân trở thành trung tâm của mọi chính sách và tích cực tham gia vào các hoạt động chăm sóc, bảo vệ sức khỏe, các trạm y tế xã, phường sẽ thực sự phát huy vai trò là "người gác cổng" của hệ thống y tế, góp phần xây dựng nền y tế công bằng, hiệu quả và phát triển bền vững.
Một mạng lưới y tế cơ sở vững mạnh không chỉ góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe ban đầu, tăng cường năng lực phòng, chống dịch bệnh và quản lý sức khỏe cộng đồng mà còn tạo nền tảng quan trọng cho việc thực hiện các mục tiêu an sinh xã hội. Để hiện thực hóa mục tiêu đó, cần triển khai đồng bộ các giải pháp về hoàn thiện thể chế, đầu tư hạ tầng, phát triển nguồn nhân lực và thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực y tế. Xây dựng trạm y tế xã, phường hiện đại và hoạt động hiệu quả sẽ góp phần giảm tải cho tuyến trên, nâng cao chất lượng dịch vụ y tế và hình thành một hệ thống chăm sóc sức khỏe công bằng, thích ứng và bền vững, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới./.
Lê Thanh Huyền
