Tóm tắt: Phát triển văn hóa đọc cho thiếu niên, nhi đồng trong bối cảnh chuyển đổi số đặt ra yêu cầu đổi mới đồng bộ về nội dung, phương thức tổ chức và môi trường tiếp nhận tri thức. Trên cơ sở phân tích văn bản chính sách, tổng hợp tài liệu và xem xét một số mô hình khuyến đọc, bài viết làm rõ vai trò của văn hóa đọc đối với phát triển năng lực tự học, tư duy độc lập và bồi dưỡng nhân cách thiếu nhi; phân tích giá trị giáo dục của phong trào “Đọc và làm theo báo Đội”; từ đó đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng nội dung, phát huy vai trò của báo chí thiếu nhi, tăng cường phối hợp giữa gia đình, nhà trường và tổ chức Đoàn, Đội, hướng tới xây dựng môi trường đọc thường xuyên, bình đẳng và bền vững.
Từ khóa: Văn hóa đọc; thiếu niên, nhi đồng; báo Đội; chuyển đổi số; giáo dục thiếu nhi.
1. MỞ ĐẦU
Văn hóa đọc giữ vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa và quá trình hình thành nhân cách con người. Đối với thiếu niên, nhi đồng, sách, báo không chỉ cung cấp tri thức mà còn góp phần phát triển ngôn ngữ, tư duy, trí tưởng tượng, khả năng đồng cảm và ý thức trách nhiệm với cộng đồng. Thông qua việc đọc, trẻ em từng bước mở rộng hiểu biết, hình thành năng lực tự học và xây dựng nền tảng để tiếp nhận những tri thức phức tạp hơn trong quá trình trưởng thành. Vì vậy, phát triển văn hóa đọc cần được nhìn nhận như một nhiệm vụ giáo dục lâu dài, gắn với chất lượng phát triển con người.
Sự phát triển của công nghệ số đang làm thay đổi phương thức tiếp nhận thông tin của trẻ em. Khả năng tiếp cận tri thức được mở rộng, song lượng thông tin lớn, chất lượng không đồng đều và sự cạnh tranh của các hình thức giải trí trực tuyến cũng đặt ra yêu cầu mới đối với việc duy trì thói quen đọc có chiều sâu. Vấn đề không chỉ là làm thế nào để thiếu nhi đọc nhiều hơn, mà quan trọng hơn là giúp các em biết lựa chọn tài liệu, hiểu và đánh giá nội dung, nhận diện thông tin thiếu tin cậy, đồng thời vận dụng những điều đã đọc vào học tập và cuộc sống.
Hình thành thói quen đọc sách, đọc báo từ sớm góp phần bồi dưỡng tri thức, nuôi dưỡng tâm hồn và phát triển nhân cách cho thiếu niên, nhi đồng.
Ngày 15/1/2024, Ban Bí thư Trung ương Đoàn ban hành Chỉ thị số 02-CT/TWĐTN-CTTN về tiếp tục nâng cao văn hóa đọc cho thiếu niên, nhi đồng. Ngày 30/9/2026, Ban Bí thư Trung ương Đoàn tiếp tục ban hành Công văn số 634-CV/TWĐTN-CTTTN, nhấn mạnh yêu cầu đổi mới nội dung, phương thức phát triển văn hóa đọc và nâng cao hiệu quả phong trào “Đọc và làm theo báo Đội” [1], [2].
Bằng phương pháp phân tích văn bản chính sách, tổng hợp tài liệu thứ cấp và đối chiếu một số mô hình khuyến đọc đã được công bố, bài viết tập trung làm rõ yêu cầu đổi mới phong trào trong môi trường số, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm phát huy vai trò của báo chí thiếu nhi và nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các lực lượng giáo dục.
2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ YÊU CẦU ĐỔI MỚI PHÁT TRIỂN VĂN HÓA ĐỌC CHO THIẾU NHI
Văn hóa đọc không chỉ thể hiện ở tần suất hay số lượng sách, báo được tiếp cận, mà còn bao hàm thái độ đối với tri thức, kỹ năng tiếp nhận thông tin và khả năng chuyển hóa những điều đã đọc thành nhận thức, hành vi. Từ góc độ giáo dục, có thể xem xét văn hóa đọc qua ba phương diện có quan hệ chặt chẽ: hình thành thói quen đọc; phát triển năng lực đọc hiểu, phân tích và đánh giá; vận dụng tri thức vào học tập, ứng xử và đời sống. Cách tiếp cận này giúp phân biệt giữa việc tiếp xúc với tài liệu và quá trình thực sự tiếp nhận, làm chủ tri thức.
Luật Thư viện năm 2019, tại Điều 30 về phát triển văn hóa đọc, đặt ra yêu cầu hình thành thói quen đọc, hướng dẫn kỹ năng đọc, khai thác tài nguyên thông tin và phát triển khả năng tìm kiếm, sử dụng thông tin [3]. Trong khi đó, Quyết định số 1862/QĐ-TTg ngày 4/11/2021 của Thủ tướng Chính phủ về tổ chức Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam tiếp tục khẳng định ý nghĩa của việc phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng [4]. Những căn cứ này cho thấy khuyến đọc không nên chỉ được tổ chức như một hoạt động hưởng ứng theo thời điểm, mà cần trở thành quá trình thường xuyên, có sự tham gia của gia đình, nhà trường, thư viện và các thiết chế văn hóa.
Đối với thiếu nhi, hiệu quả giáo dục của việc đọc phụ thuộc đáng kể vào cách tổ chức hoạt động. Một câu chuyện về lòng trung thực có thể giúp trẻ nhận biết một phẩm chất đạo đức; nhưng khi được khuyến khích trao đổi về lựa chọn của nhân vật, liên hệ với tình huống thực tế và tự đánh giá hành vi của mình, trẻ có điều kiện hiểu sâu hơn ý nghĩa của giá trị ấy. Tương tự, một bài báo khoa học có thể khơi gợi sự tò mò, nhưng việc tìm hiểu thêm, đặt câu hỏi và thực hành sẽ giúp kiến thức được củng cố. Bởi vậy, phát triển văn hóa đọc cần kết nối việc tiếp nhận nội dung với tư duy phản hồi và trải nghiệm thực tiễn.
Trong hệ thống hoạt động giáo dục thiếu nhi, phong trào “Đọc và làm theo báo Đội” có nét đặc thù ở sự kết hợp giữa đọc báo với giáo dục đạo đức, lối sống, tinh thần trách nhiệm và hành động tích cực. Nếu hoạt động đọc thông thường chủ yếu tạo cơ hội tiếp cận tri thức, phong trào còn hướng tới việc giúp thiếu nhi suy ngẫm về những điều đã đọc và tìm cách vận dụng vào học tập, rèn luyện. Giá trị riêng của phong trào vì thế không nằm ở việc yêu cầu trẻ làm theo mọi nội dung một cách máy móc, mà ở quá trình hướng dẫn các em nhận thức, lựa chọn và thực hành những giá trị phù hợp.
Tuy nhiên, sự phát triển của môi trường truyền thông số đòi hỏi cách tiếp cận này phải được mở rộng. UNESCO xác định năng lực thông tin và truyền thông bao gồm khả năng tìm kiếm, đánh giá, sử dụng và tạo lập nội dung thông tin một cách có trách nhiệm [5]. Đối với thiếu nhi, yêu cầu ấy cần được cụ thể hóa bằng những kỹ năng phù hợp lứa tuổi: nhận biết nguồn tin, phân biệt thông tin với ý kiến, kiểm tra thông tin khi cần thiết và tôn trọng quyền tác giả. Do đó, đổi mới phong trào “Đọc và làm theo báo Đội” không phải là thay thế phương thức truyền thống bằng công nghệ, mà là kết hợp phương tiện mới với mục tiêu giáo dục cốt lõi, giúp trẻ đọc có hiểu biết, suy nghĩ độc lập và biết vận dụng tri thức.
3. ĐỔI MỚI NỘI DUNG, PHƯƠNG THỨC PHÁT TRIỂN VĂN HÓA ĐỌC VÀ LAN TỎA PHONG TRÀO “ĐỌC VÀ LÀM THEO BÁO ĐỘI”
Trước hết, đổi mới cần bắt đầu từ chất lượng nội dung. Sách, báo dành cho thiếu nhi phải đáp ứng đồng thời yêu cầu về tính chính xác, giá trị giáo dục, sức hấp dẫn và sự phù hợp với từng giai đoạn phát triển. Với học sinh tiểu học, các câu chuyện về gia đình, tình bạn, thiên nhiên, lòng nhân ái và những tấm gương gần gũi có thể tạo hứng thú đọc ban đầu. Với thiếu niên, nội dung cần mở rộng sang khoa học, lịch sử, văn hóa, kỹ năng sống, trách nhiệm công dân và những vấn đề xã hội phù hợp lứa tuổi. Sự phân hóa này giúp nội dung không quá đơn giản với người đọc lớn tuổi, đồng thời tránh gây quá tải cho trẻ nhỏ.
Báo chí thiếu nhi cần chú trọng cách thể hiện có khả năng khơi gợi tư duy, hạn chế việc truyền đạt kết luận có sẵn hoặc áp đặt bài học đạo đức một chiều. Những câu chuyện về người tốt, việc tốt, nhân vật lịch sử hay sáng kiến khoa học sẽ có sức thuyết phục hơn khi được trình bày bằng thông tin xác thực, bối cảnh rõ ràng và ngôn ngữ gần gũi. Trẻ em cần được khuyến khích đặt câu hỏi, bày tỏ suy nghĩ và tiếp cận vấn đề từ nhiều góc độ phù hợp với độ tuổi. Qua đó, báo chí vừa thực hiện chức năng thông tin, giáo dục, vừa góp phần phát triển năng lực đọc hiểu và tư duy độc lập của bạn đọc nhỏ tuổi.
Cùng với đổi mới nội dung là đa dạng hóa phương thức tổ chức. Một bài báo sẽ phát huy giá trị tốt hơn khi được kết nối với hoạt động trao đổi, sáng tạo và trải nghiệm. Chẳng hạn, với chuyên đề “Mỗi tuần một câu chuyện đẹp, một cuốn sách hay, một tấm gương sáng”, mỗi chi đội có thể lựa chọn một bài viết, thảo luận về thông điệp và đề xuất một việc làm cụ thể gắn với nội dung đã đọc. Ở buổi sinh hoạt tiếp theo, các em chia sẻ kết quả, những khó khăn gặp phải và điều rút ra từ trải nghiệm. Đây là mô hình có thể triển khai linh hoạt, không đòi hỏi kinh phí lớn, nhưng cần được duy trì đều đặn và tránh biến thành bài thu hoạch mang tính hình thức.
Thực tiễn triển khai tại Bắc Giang cho thấy khả năng kết hợp công nghệ với hoạt động khuyến đọc. Cuộc thi đọc sách trực tuyến năm 2024 với chủ đề “Đọc sách để thay đổi bản thân” được phát động ngày 12/3/2024 và sau năm tuần nhận được 2.075 video dự thi. Hoạt động này tạo cơ hội để học sinh giới thiệu sách, thể hiện cảm nhận và tham gia một sân chơi đọc – viết trên nền tảng số [6]. Tuy nhiên, số lượng video phản ánh mức độ hưởng ứng của cuộc thi, chưa đủ để khẳng định sự thay đổi lâu dài trong thói quen đọc hay năng lực đọc hiểu. Bài học có thể rút ra là nền tảng số mở rộng cơ hội tham gia, nhưng hiệu quả bền vững còn phụ thuộc vào việc duy trì hoạt động sau cuộc thi, chất lượng nội dung và mức độ tự giác của người đọc.
Một mô hình khác là thư viện xanh tại Trường Tiểu học Tam Chung, huyện Mường Lát, tỉnh Thanh Hóa. Theo thông tin được công bố năm 2023, thư viện được xây dựng trong khuôn viên trường, có diện tích hơn 35 m², bố trí các nhóm sách, báo và tạp chí; nguồn tài liệu được bổ sung từ nhiều nguồn hỗ trợ [7]. Mô hình cho thấy việc tạo không gian đọc gần gũi, thuận tiện và có nguồn sách phù hợp có thể góp phần mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức cho học sinh ở địa bàn còn khó khăn. Khi vận dụng vào phong trào “Đọc và làm theo báo Đội”, nhà trường và liên đội có thể kết hợp không gian đọc với hoạt động giới thiệu bài báo, trao đổi theo chủ đề và luân chuyển ấn phẩm. Dù vậy, cần đánh giá hiệu quả trên cơ sở mức độ sử dụng thực tế, khả năng bổ sung sách và tính liên tục của hoạt động, thay vì chỉ dựa vào việc hoàn thành cơ sở vật chất.
Ở những trường có điều kiện thuận lợi hơn, việc bố trí giờ đọc cố định, thư viện mở và các buổi chia sẻ sách cũng là hướng tổ chức đáng tham khảo. Một mô hình tại Hà Nội được báo chí phản ánh đã bố trí khung giờ đọc hằng ngày cho học sinh và giáo viên, kết hợp thư viện mở với hoạt động chia sẻ [8]. Điểm đáng chú ý ở đây là việc đọc được đưa vào nhịp sinh hoạt thường xuyên, giúp giảm sự phụ thuộc vào các đợt phát động. Tuy nhiên, khi vận dụng, cần linh hoạt theo điều kiện thời khóa biểu và nhu cầu của học sinh; mục tiêu là hình thành thói quen tự giác, không phải tăng thêm một nhiệm vụ mang tính áp đặt.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, báo in và báo điện tử cần được phát triển theo hướng bổ trợ lẫn nhau. Báo điện tử, sách số, sách nói và các sản phẩm đa phương tiện có thể giúp thiếu nhi tiếp cận tài liệu thuận tiện hơn, nhất là tại nơi điều kiện cung cấp sách in còn hạn chế. Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự có giá trị khi hỗ trợ việc đọc hiểu, khuyến khích tìm tòi và mở rộng tri thức. Nếu chỉ chú trọng lượt xem, lượt tương tác hoặc hình thức trình bày mà thiếu chiều sâu nội dung, hoạt động khuyến đọc có nguy cơ bị cuốn vào logic giải trí ngắn hạn.
Do đó, cần kết nối sản phẩm số với hoạt động đọc sâu hơn. Một video giới thiệu sách có thể dẫn đến danh mục tài liệu đọc thêm; một câu đố kiến thức có thể khuyến khích học sinh quay lại văn bản gốc để tìm câu trả lời; một bài báo điện tử có thể trở thành chủ đề thảo luận tại liên đội. Song song với đó, thiếu nhi cần được hướng dẫn kiểm tra nguồn tin, đối chiếu thông tin và tôn trọng bản quyền. Đổi mới phương thức vì vậy phải hướng đến chất lượng tiếp nhận, thay vì đồng nhất khả năng tương tác trên nền tảng số với năng lực đọc thực chất.
4. PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA BÁO ĐỘI VÀ TĂNG CƯỜNG PHỐI HỢP GIỮA CÁC LỰC LƯỢNG GIÁO DỤC
Để phong trào phát triển bền vững, cần xác định rõ vai trò của từng chủ thể trong hệ sinh thái văn hóa đọc. Báo Thiếu niên Tiền phong và Nhi đồng giữ vị trí quan trọng trong cung cấp nội dung, khơi gợi hứng thú và kết nối hoạt động đọc với đời sống thiếu nhi. Tổ chức Đoàn, Đội và nhà trường tạo môi trường triển khai; gia đình góp phần duy trì thói quen; thư viện cung cấp tài nguyên; các tổ chức xã hội hỗ trợ nguồn lực và mở rộng cơ hội tiếp cận.
Đối với Báo Thiếu niên Tiền phong và Nhi đồng, yêu cầu đặt ra là tiếp tục nâng cao chất lượng nội dung, phát triển sản phẩm đa nền tảng và tăng cường tương tác với bạn đọc nhỏ tuổi. Các chuyên mục, sân chơi đọc – viết, hoạt động giao lưu với tác giả, giới thiệu sách và sáng tác của thiếu nhi có thể tạo nên mối liên hệ hai chiều giữa cơ quan báo chí và công chúng. Qua đó, trẻ em không chỉ là người tiếp nhận thông tin mà còn có cơ hội thể hiện suy nghĩ, chia sẻ trải nghiệm và tham gia sáng tạo nội dung phù hợp với lứa tuổi. Đây cũng là cách để cơ quan báo chí hiểu rõ hơn nhu cầu, mối quan tâm và cách tiếp nhận thông tin của bạn đọc nhỏ tuổi.
Đối với tổ chức Đoàn, Đội và nhà trường, cần đưa hoạt động đọc trở thành nội dung thường xuyên trong sinh hoạt giáo dục, nhưng không nên tổ chức theo hướng áp đặt hoặc chạy theo thành tích. Giáo viên và cán bộ phụ trách Đội cần đóng vai trò hướng dẫn, gợi mở câu hỏi và tạo điều kiện để học sinh trao đổi quan điểm. Gia đình cần được khuyến khích tham gia bằng những hoạt động phù hợp như đọc cùng con, trò chuyện về sách và tạo không gian đọc tại nhà. Sự phối hợp này giúp việc đọc vượt ra khỏi phạm vi nhà trường, trở thành một phần trong đời sống hằng ngày của trẻ.
Bên cạnh đó, cần bảo đảm cơ hội tiếp cận bình đẳng. Chỉ thị số 02-CT/TWĐTN-CTTN và Công văn số 634-CV/TWĐTN-CTTTN đều nhấn mạnh việc phát triển không gian đọc, hỗ trợ tài liệu và huy động nguồn lực cho thiếu nhi, trong đó quan tâm đến trẻ em ở địa bàn khó khăn và trẻ em khuyết tật [1], [2]. Tủ sách luân chuyển, thư viện dùng chung, sách nói và tài liệu số phù hợp có thể góp phần giảm bớt khoảng cách tiếp cận. Với trẻ em khuyết tật, cần lựa chọn định dạng và phương thức hỗ trợ theo nhu cầu cụ thể, bảo đảm các em có cơ hội tham gia thực chất.
Cơ chế phối hợp cần được cụ thể hóa bằng kế hoạch, trách nhiệm và cách thức đánh giá rõ ràng. Cơ quan báo chí cung cấp nội dung; nhà trường và tổ chức Đội tổ chức hoạt động; gia đình duy trì thói quen; thư viện bảo đảm nguồn tài liệu; các tổ chức xã hội hỗ trợ nguồn lực. Khi mỗi chủ thể thực hiện đúng vai trò và cùng hướng tới mục tiêu phát triển năng lực đọc của trẻ, phong trào sẽ hạn chế tình trạng hoạt động trùng lặp, phân tán nguồn lực hoặc chỉ tập trung vào những đợt phát động.
5. GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ VÀ LAN TỎA PHONG TRÀO TRONG THỰC TIỄN
Trước hết, cần đổi mới cách đánh giá hiệu quả phát triển văn hóa đọc. Số lượng đầu sách, số buổi sinh hoạt, lượt truy cập và số học sinh tham gia là những chỉ báo cần thiết, nhưng chưa đủ để phản ánh sự tiến bộ về năng lực đọc. Cần quan tâm hơn đến khả năng hiểu nội dung, trình bày quan điểm, đối chiếu thông tin và vận dụng kiến thức của học sinh. Việc đánh giá nên phù hợp với độ tuổi, khuyến khích sự tiến bộ cá nhân và không biến hoạt động đọc thành một hình thức thi đua nặng về thành tích.
Thứ hai, nâng cao năng lực tổ chức hoạt động khuyến đọc cho giáo viên, cán bộ phụ trách Đội và người làm công tác thư viện. Đội ngũ này cần được bồi dưỡng về phương pháp lựa chọn tài liệu, hướng dẫn đọc hiểu, tổ chức thảo luận và giáo dục kỹ năng tiếp nhận thông tin trên môi trường số. Đồng thời, cần tăng cường kết nối giữa cơ quan báo chí, xuất bản với nhà trường để nội dung đọc phù hợp hơn với nhu cầu thực tế của học sinh.
Thứ ba, xây dựng hệ thống mô hình linh hoạt, có khả năng duy trì lâu dài. Tại các trường có điều kiện thuận lợi, có thể phát triển câu lạc bộ bạn đọc, diễn đàn đọc – viết và thư viện số. Ở những địa bàn khó khăn, nên ưu tiên tủ sách lớp học, thư viện luân chuyển, góc đọc cộng đồng và chương trình hỗ trợ sách, báo phù hợp. Việc lựa chọn mô hình cần dựa trên nhu cầu của người đọc, khả năng huy động nguồn lực và điều kiện duy trì, thay vì chạy theo hình thức mới.
Thứ tư, nâng cao trách nhiệm của các cơ quan báo chí, xuất bản trong bảo đảm chất lượng và tính an toàn của nội dung dành cho thiếu nhi. Việc phát triển sản phẩm số cần đi cùng cơ chế kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, hướng dẫn sử dụng thiết bị phù hợp và giáo dục ý thức tôn trọng bản quyền. Các hoạt động tương tác cần tạo không gian để trẻ em bày tỏ quan điểm một cách lành mạnh, đồng thời có sự hướng dẫn của người lớn khi tiếp cận những nội dung phức tạp.
Cuối cùng, cần duy trì cơ chế theo dõi, tổng kết và chia sẻ kinh nghiệm giữa các địa phương. Những mô hình có kết quả tích cực nên được đánh giá trên cơ sở điều kiện triển khai, mức độ tham gia và khả năng duy trì, từ đó lựa chọn yếu tố phù hợp để nhân rộng. Việc tổng kết không chỉ nhằm ghi nhận thành tích, mà còn giúp nhận diện hạn chế, điều chỉnh phương thức tổ chức và sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn. Đây là cơ sở để phong trào “Đọc và làm theo báo Đội” phát triển theo hướng thực chất, có chiều sâu và thích ứng với những thay đổi của môi trường truyền thông.
6. KẾT LUẬN
Đổi mới nội dung, phương thức phát triển văn hóa đọc cho thiếu niên, nhi đồng là yêu cầu gắn liền với nhiệm vụ giáo dục toàn diện trong bối cảnh chuyển đổi số. Phong trào “Đọc và làm theo báo Đội” cần tiếp tục phát huy giá trị truyền thống, đồng thời nâng cao chất lượng nội dung, đa dạng hóa phương thức tổ chức và tăng cường phối hợp giữa các lực lượng giáo dục. Hiệu quả của phong trào không chỉ được đo bằng số lượng sách, báo được tiếp cận, mà quan trọng hơn là khả năng hình thành thói quen đọc tự giác, tư duy độc lập, năng lực chọn lọc thông tin và vận dụng tri thức vào cuộc sống. Khi việc đọc trở thành nhu cầu tự thân, được nuôi dưỡng trong môi trường thuận lợi và an toàn, văn hóa đọc sẽ góp phần thiết thực vào quá trình hình thành thế hệ thiếu nhi ham học hỏi, giàu lòng nhân ái và có trách nhiệm với cộng đồng.
ThS. Ngô Gia Huy
Tài liệu tham khảo
[1] Ban Bí thư Trung ương Đoàn (2024), Chỉ thị số 02-CT/TWĐTN-CTTN ngày 15/1/2024 về việc tiếp tục nâng cao văn hóa đọc cho thiếu niên, nhi đồng.
[2] Ban Bí thư Trung ương Đoàn (2026), Công văn số 634-CV/TWĐTN-CTTTN ngày 30/9/2026 về việc tiếp tục thực hiện Chỉ thị số 02-CT/TWĐTN-CTTN.
[3] Quốc hội (2019), Luật Thư viện, số 46/2019/QH14, ngày 21/11/2019.
[4] Thủ tướng Chính phủ (2021), Quyết định số 1862/QĐ-TTg ngày 4/11/2021 về việc tổ chức Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam.
[5] UNESCO (2013), Media and Information Literacy: Policy and Strategy Guidelines. Paris: UNESCO.
[6] Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh (2024), “Bắc Giang tổng kết và trao giải Cuộc thi đọc sách trực tuyến năm 2024”.
[7] Quỳnh Trâm (2023), “Mô hình Thư viện xanh cho học sinh vùng cao xứ Thanh”.
