Quan hệ Việt Nam - Nhật Bản đang đứng trước một bước chuyển có ý nghĩa chiến lược, không chỉ ở quy mô hợp tác mà còn ở tư duy và phương thức đồng hành phát triển. Chuyến thăm chính thức Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từ ngày 8 - 11/11/2026 đã mở ra một chương mới trong quan hệ hai nước, với định hướng trở thành những đối tác đồng hành, đồng kiến tạo, cùng có lợi, hướng tới tăng trưởng chất lượng cao, tự chủ chiến lược và tự cường. Đây không đơn thuần là sự tiếp nối những thành tựu ngoại giao đã được vun đắp hơn nửa thế kỷ, mà còn là bước định hình không gian hợp tác mới, đáp ứng yêu cầu phát triển của mỗi quốc gia trong bối cảnh thế giới đang chuyển biến sâu sắc.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu chính sách tại Quốc hội Nhật Bản. (Ảnh: TTXVN)
Dấu mốc mới trong hành trình hơn nửa thế kỷ hữu nghị
Ngày 21/9/1973, Việt Nam và Nhật Bản chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao. Từ những ngày đầu còn nhiều khác biệt về điều kiện phát triển, hai nước đã từng bước xây dựng lòng tin, mở rộng hợp tác và hình thành mối quan hệ hữu nghị ngày càng sâu sắc. Hơn 53 năm qua, quan hệ song phương không ngừng được củng cố, phát triển cả về chiều rộng lẫn chiều sâu, trở thành một trong những mối quan hệ hợp tác tiêu biểu của Việt Nam với các đối tác quan trọng trên thế giới.
Nhìn lại tiến trình phát triển, có thể thấy quan hệ Việt Nam – Nhật Bản đã trải qua nhiều dấu mốc mang tính bước ngoặt. Năm 2002, hai nước thiết lập khuôn khổ “Đối tác tin cậy, ổn định lâu dài”; năm 2009 nâng cấp lên “Đối tác chiến lược vì hòa bình và thịnh vượng ở châu Á”; năm 2014 tiếp tục xác lập quan hệ “Đối tác chiến lược sâu rộng vì hòa bình và thịnh vượng ở châu Á”. Đặc biệt, tháng 11/2023, nhân kỷ niệm 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao, hai nước chính thức nâng cấp quan hệ lên “Đối tác chiến lược toàn diện vì hòa bình và thịnh vượng tại châu Á và trên thế giới”.
Mỗi lần nâng cấp khuôn khổ quan hệ đều phản ánh sự trưởng thành của lòng tin chính trị, mức độ gắn kết lợi ích và tầm nhìn chiến lược giữa hai quốc gia. Tuy nhiên, bước chuyển được định hình qua chuyến thăm Nhật Bản lần này còn mang ý nghĩa rộng hơn: không chỉ tiếp tục mở rộng những lĩnh vực hợp tác truyền thống mà còn xác lập phương thức hợp tác mới, trong đó hai bên cùng tham gia kiến tạo giá trị, cùng phát triển năng lực và cùng nâng cao vị thế trong các chuỗi liên kết khu vực, toàn cầu.
Chuyến thăm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm có ý nghĩa đặc biệt bởi đây là chuyến thăm đầu tiên của đồng chí tới Nhật Bản trên cương vị Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, đồng thời là chuyến thăm đầu tiên của Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam tới Nhật Bản sau 11 năm. Sự đón tiếp trọng thị của Hoàng gia, Chính phủ và Quốc hội Nhật Bản thể hiện sự coi trọng đối với vị thế, vai trò của Việt Nam cũng như triển vọng phát triển quan hệ giữa hai nước.
Trong khuôn khổ chuyến thăm, các cuộc hội đàm, tiếp xúc cấp cao, làm việc với giới chính trị, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và các tổ chức hữu nghị đã tạo nên không gian trao đổi toàn diện, thực chất. Những định hướng quan trọng được thể hiện trong Tuyên bố tầm nhìn chung Việt Nam – Nhật Bản trong thời gian tới, với điểm nhấn là tinh thần đối tác đồng hành, đồng kiến tạo và cùng có lợi.
Đáng chú ý, hai bên đã ký kết 11 thỏa thuận hợp tác giữa các bộ, ngành, địa phương và khoảng 60 thỏa thuận hợp tác giữa các doanh nghiệp. Những kết quả này cho thấy quan hệ song phương đang chuyển mạnh từ thống nhất định hướng sang mở rộng các chương trình hợp tác cụ thể, gắn kết trực tiếp với nhu cầu phát triển của mỗi bên.
Từ hợp tác truyền thống đến tư duy đồng hành, đồng kiến tạo
Điểm đáng chú ý nhất trong bước phát triển mới của quan hệ Việt Nam - Nhật Bản là sự chuyển biến về tư duy hợp tác. Nếu trước đây, quan hệ song phương chủ yếu được thúc đẩy thông qua các hoạt động thương mại, đầu tư, viện trợ phát triển, chuyển giao công nghệ và giao lưu nhân dân thì trong giai đoạn mới, hai nước hướng tới một mô hình liên kết sâu hơn: cùng nghiên cứu, cùng phát triển, cùng sản xuất, cùng tham gia chuỗi cung ứng và cùng chia sẻ lợi ích.
Đây là sự thay đổi có ý nghĩa chiến lược trong bối cảnh nền kinh tế thế giới đang tái cấu trúc mạnh mẽ. Cạnh tranh địa chính trị, xung đột thương mại, biến động năng lượng, sự đứt gãy chuỗi cung ứng và những đột phá công nghệ đang đặt ra yêu cầu mới đối với các quốc gia. Trong môi trường đó, lợi thế cạnh tranh không còn chỉ nằm ở nguồn lao động, tài nguyên hay quy mô thị trường, mà ngày càng phụ thuộc vào năng lực công nghệ, chất lượng thể chế, khả năng đổi mới sáng tạo và mức độ tham gia vào các mạng lưới sản xuất toàn cầu.
Đối với Việt Nam, việc phát triển quan hệ với Nhật Bản theo hướng đồng kiến tạo mở ra cơ hội tiếp cận sâu hơn với các nguồn lực về vốn, công nghệ, tri thức quản trị và kinh nghiệm phát triển công nghiệp hiện đại. Nhật Bản là quốc gia có thế mạnh về công nghiệp chế tạo, công nghệ cao, tự động hóa, vật liệu mới, năng lượng và quản trị doanh nghiệp. Trong khi đó, Việt Nam sở hữu lợi thế về vị trí địa kinh tế, thị trường đang phát triển, lực lượng lao động trẻ, tiềm năng đổi mới sáng tạo và khả năng kết nối với nhiều khu vực kinh tế lớn.
Sự bổ trợ giữa hai nền kinh tế tạo điều kiện hình thành những chuỗi giá trị có tính liên kết cao hơn. Thay vì chỉ thu hút đầu tư để gia công, lắp ráp hoặc xuất khẩu sản phẩm, Việt Nam có thể từng bước tham gia vào những công đoạn có giá trị gia tăng lớn hơn, từ nghiên cứu, thiết kế, phát triển sản phẩm đến tổ chức sản xuất và phân phối.
Đây cũng là hướng đi phù hợp với yêu cầu nâng cao chất lượng tăng trưởng, phát triển nền kinh tế độc lập, tự chủ gắn với hội nhập quốc tế sâu rộng. Quan hệ hợp tác với Nhật Bản vì thế không chỉ mang lại nguồn lực phát triển trước mắt mà còn có thể góp phần nâng cao năng lực nội sinh của nền kinh tế Việt Nam trong dài hạn.
Tuy nhiên, để hiện thực hóa tinh thần đồng kiến tạo, điều quan trọng là Việt Nam cần chuyển từ tư duy tiếp nhận nguồn lực sang chủ động tham gia thiết kế và tổ chức các chương trình hợp tác. Doanh nghiệp trong nước phải có năng lực tiếp nhận công nghệ, đổi mới quy trình sản xuất, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và tham gia sâu hơn vào mạng lưới cung ứng của các tập đoàn Nhật Bản. Đây chính là điều kiện để quan hệ hợp tác thực sự tạo ra giá trị gia tăng cho cả hai phía.
Khoa học - công nghệ trở thành động lực hợp tác chiến lược
Trong các lĩnh vực hợp tác được xác định cho giai đoạn mới, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo nổi lên như một trụ cột có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Thế giới đang bước vào giai đoạn phát triển mà công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ lượng tử, công nghệ vũ trụ và các lĩnh vực công nghệ chiến lược ngày càng quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia. Việt Nam đang đặt mục tiêu phát triển nhanh, bền vững, xây dựng nền kinh tế số, xã hội số và nâng cao năng lực tự chủ công nghệ. Trong khi đó, Nhật Bản có nền tảng khoa học - công nghệ phát triển, hệ sinh thái nghiên cứu tiên tiến và nhiều doanh nghiệp sở hữu năng lực công nghệ hàng đầu.
Sự kết hợp giữa nhu cầu phát triển của Việt Nam và thế mạnh công nghệ của Nhật Bản có thể tạo nên những động lực tăng trưởng mới. Đặc biệt, hợp tác trong lĩnh vực bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ thông tin - truyền thông và tự động hóa có khả năng tạo ra những chuyển biến sâu rộng đối với cơ cấu sản xuất, chất lượng nguồn nhân lực và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Điều cần nhấn mạnh là hợp tác công nghệ không nên chỉ dừng lại ở việc thu hút dự án đầu tư hoặc tiếp nhận thiết bị. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng hình thành các chương trình nghiên cứu chung, phát triển đội ngũ chuyên gia, kết nối viện nghiên cứu với doanh nghiệp và từng bước xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo có sự tham gia của cả hai nước.
Việt Nam cần tận dụng cơ hội này để phát triển nguồn nhân lực công nghệ cao, nâng cao năng lực nghiên cứu ứng dụng và tạo điều kiện để các doanh nghiệp nội địa tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái công nghiệp của Nhật Bản. Khi tri thức, công nghệ và nguồn nhân lực được kết nối hiệu quả, hợp tác song phương sẽ chuyển từ quan hệ bổ trợ đơn thuần sang quan hệ cùng tạo lập những giá trị mới.
Đây cũng là cơ sở để hai nước tăng cường khả năng thích ứng trước những thay đổi nhanh chóng của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, đồng thời đóng góp vào việc hình thành các chuẩn mực hợp tác công nghệ minh bạch, an toàn và có trách nhiệm.
Liên kết kinh tế, năng lượng và chuỗi cung ứng: Không gian phát triển rộng mở
Một trong những yêu cầu cấp thiết của kinh tế thế giới hiện nay là xây dựng các chuỗi cung ứng có khả năng chống chịu cao, giảm thiểu rủi ro từ những biến động bên ngoài. Đại dịch, xung đột quốc tế và cạnh tranh chiến lược giữa các nền kinh tế lớn đã cho thấy sự phụ thuộc quá mức vào một thị trường hoặc một nguồn cung có thể tạo ra những hệ lụy đáng kể đối với an ninh kinh tế quốc gia.
Trong bối cảnh đó, hợp tác Việt Nam - Nhật Bản về liên kết sản xuất và đa dạng hóa chuỗi cung ứng có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi lợi ích song phương.
Việt Nam có thể trở thành một mắt xích quan trọng hơn trong mạng lưới sản xuất của các doanh nghiệp Nhật Bản tại Đông Nam Á. Ngược lại, Nhật Bản có thêm điều kiện đa dạng hóa địa bàn đầu tư, tiếp cận thị trường năng động và xây dựng các mạng lưới cung ứng linh hoạt hơn. Sự kết nối này nếu được tổ chức hiệu quả sẽ góp phần nâng cao năng lực chống chịu của cả hai nền kinh tế trước những cú sốc từ bên ngoài.
Cùng với đó, hợp tác tài chính, đầu tư và hỗ trợ phát triển tiếp tục giữ vai trò quan trọng. Nhật Bản từ lâu là một trong những đối tác kinh tế hàng đầu của Việt Nam, có đóng góp đáng kể thông qua nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA), đầu tư trực tiếp và các chương trình hợp tác phát triển hạ tầng. Trong giai đoạn mới, yêu cầu đặt ra là nâng cao chất lượng sử dụng nguồn lực, ưu tiên những dự án có sức lan tỏa, khả năng kết nối vùng và tác động tích cực đến năng lực cạnh tranh quốc gia.
Đặc biệt, chuyển đổi xanh và bảo đảm an ninh năng lượng đang mở ra không gian hợp tác đầy triển vọng. Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu năng lượng, phát triển năng lượng tái tạo, hoàn thiện hạ tầng truyền tải và hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Nhật Bản có kinh nghiệm, công nghệ và nguồn lực tài chính trong các lĩnh vực tiết kiệm năng lượng, công nghệ sạch, quản lý môi trường và phát triển hạ tầng xanh.
Việc kết nối thế mạnh của hai nước có thể tạo ra những dự án hợp tác thiết thực về năng lượng sạch, công nghệ lưu trữ, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và phát triển các mô hình sản xuất thân thiện với môi trường. Đây không chỉ là yêu cầu thực hiện các cam kết khí hậu mà còn là điều kiện để nâng cao chất lượng tăng trưởng, bảo đảm an ninh năng lượng và tăng sức hấp dẫn của môi trường đầu tư Việt Nam.
Tuy nhiên, hợp tác xanh cần được đặt trong một tầm nhìn dài hạn, bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu bảo vệ môi trường, hiệu quả kinh tế và khả năng tiếp cận công nghệ của doanh nghiệp trong nước. Những dự án hợp tác có chất lượng, gắn với chuyển giao tri thức và phát triển năng lực nội địa sẽ mang lại giá trị bền vững hơn so với cách tiếp cận chỉ tập trung vào quy mô vốn đầu tư.
Con người - nền tảng bền vững của quan hệ song phương
Nếu kinh tế, công nghệ và đầu tư tạo nên những động lực vật chất thì giao lưu nhân dân chính là nền tảng xã hội giúp quan hệ Việt Nam - Nhật Bản phát triển bền vững.
Trong nhiều năm qua, hợp tác giáo dục, đào tạo, lao động, văn hóa và du lịch giữa hai nước ngày càng mở rộng. Cộng đồng người Việt Nam sinh sống, học tập và làm việc tại Nhật Bản hiện có quy mô gần 700.000 người, trở thành một trong những cộng đồng người nước ngoài đông đảo tại quốc gia Đông Bắc Á này. Đây là nguồn lực quan trọng góp phần tăng cường sự hiểu biết, kết nối văn hóa và thúc đẩy các hoạt động hợp tác giữa hai dân tộc.
Sự hiện diện ngày càng đông đảo của người Việt Nam tại Nhật Bản không chỉ phản ánh sức hút của thị trường lao động, giáo dục Nhật Bản mà còn cho thấy mức độ gắn kết ngày càng sâu giữa hai xã hội. Nhiều người Việt đã trưởng thành trong môi trường học tập, làm việc chuyên nghiệp, tích lũy kinh nghiệm và trở thành cầu nối tri thức, văn hóa, kinh doanh giữa hai quốc gia.
Trong giai đoạn mới, hợp tác nguồn nhân lực cần được nhìn nhận theo hướng toàn diện hơn. Không chỉ dừng lại ở việc đáp ứng nhu cầu lao động, hai nước cần chú trọng đào tạo nhân lực chất lượng cao, phát triển kỹ năng nghề nghiệp, nâng cao năng lực ngoại ngữ, thúc đẩy trao đổi học thuật và mở rộng các chương trình nghiên cứu chung.
Đối với Việt Nam, đây là cơ hội quan trọng để tiếp thu phương thức quản trị tiên tiến, tác phong công nghiệp, tinh thần kỷ luật và văn hóa đổi mới sáng tạo của Nhật Bản. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ người Việt Nam ở nước ngoài phát huy tri thức, kinh nghiệm và mạng lưới quan hệ quốc tế, đóng góp thiết thực cho sự phát triển của quê hương.
Ở chiều ngược lại, việc tăng cường giao lưu văn hóa, du lịch, giáo dục và hợp tác địa phương sẽ giúp người dân Nhật Bản hiểu rõ hơn về đất nước, con người và tiềm năng phát triển của Việt Nam. Khi quan hệ giữa hai quốc gia được nuôi dưỡng từ sự tin cậy và thiện cảm của nhân dân, những nền tảng chính trị và kinh tế sẽ có thêm sức sống bền vững.
Đối ngoại chủ động, tích cực và trách nhiệm trong cấu trúc khu vực
Tầm vóc mới của quan hệ Việt Nam - Nhật Bản còn được thể hiện ở ý nghĩa đối với môi trường hòa bình, ổn định và hợp tác tại khu vực cũng như trên thế giới.
Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn tiếp tục gia tăng, những thách thức an ninh phi truyền thống, biến đổi khí hậu, an ninh mạng và bất ổn kinh tế ngày càng phức tạp, việc xây dựng các quan hệ đối tác tin cậy, có khả năng phối hợp và chia sẻ trách nhiệm trở thành yêu cầu quan trọng.
Việt Nam và Nhật Bản có nhiều lợi ích chung trong việc duy trì môi trường hòa bình, ổn định, bảo đảm an ninh hàng hải, thúc đẩy tự do thương mại, tôn trọng luật pháp quốc tế và củng cố vai trò của các thể chế đa phương.
Việc hai nước tăng cường phối hợp tại Liên hợp quốc, APEC, ASEAN, các cơ chế hợp tác tiểu vùng Mekong và những diễn đàn quốc tế khác không chỉ góp phần bảo vệ lợi ích quốc gia mà còn thể hiện trách nhiệm đối với các vấn đề chung của cộng đồng quốc tế.
Đặc biệt, Nhật Bản là đối tác có vai trò quan trọng trong thúc đẩy hợp tác giữa ASEAN với các nền kinh tế phát triển, trong khi Việt Nam ngày càng khẳng định vị thế là thành viên chủ động, tích cực và có trách nhiệm trong ASEAN. Sự phối hợp giữa hai nước có thể góp phần tăng cường kết nối khu vực, thúc đẩy các sáng kiến phát triển bền vững và nâng cao năng lực ứng phó với những thách thức xuyên biên giới.
Đối với Việt Nam, phát triển quan hệ với Nhật Bản theo chiều sâu chiến lược còn góp phần cụ thể hóa đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, tự cường, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế. Đây là cách thức tạo dựng môi trường đối ngoại thuận lợi, tranh thủ nguồn lực bên ngoài để phát triển đất nước, đồng thời giữ vững nguyên tắc tự chủ trong hoạch định và thực thi chính sách.
Quan hệ Việt Nam - Nhật Bản phát triển mạnh mẽ cũng cho thấy khả năng xây dựng những mối quan hệ hợp tác bình đẳng, cùng có lợi, dựa trên sự tôn trọng thể chế chính trị, độc lập, chủ quyền và lợi ích chính đáng của mỗi quốc gia. Chính những nền tảng đó giúp hai nước có thể mở rộng hợp tác trong nhiều lĩnh vực nhạy cảm, phức tạp mà vẫn duy trì được sự tin cậy và ổn định lâu dài.
Từ tầm nhìn chiến lược đến những giá trị phát triển thực chất
Những kết quả đạt được trong chuyến thăm chính thức Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã tạo nên một khuôn khổ thuận lợi để quan hệ hai nước bước sang giai đoạn phát triển mới. Tuy nhiên, giá trị của một tầm nhìn chiến lược không chỉ được đo bằng những tuyên bố chung, số lượng thỏa thuận hay quy mô các chương trình hợp tác, mà quan trọng hơn là khả năng chuyển hóa những cam kết thành kết quả cụ thể.
Đây sẽ là nhiệm vụ của các bộ, ngành, địa phương, cơ quan nghiên cứu, tổ chức giáo dục và cộng đồng doanh nghiệp hai nước trong thời gian tới.
Trước hết, cần cụ thể hóa Tuyên bố tầm nhìn chung thành các chương trình hành động có trọng tâm, xác định rõ lĩnh vực ưu tiên, mục tiêu, lộ trình và trách nhiệm thực hiện. Các thỏa thuận cần được rà soát, theo dõi và đánh giá thường xuyên để kịp thời tháo gỡ những khó khăn phát sinh, tránh tình trạng cam kết nhiều nhưng triển khai chậm hoặc thiếu tính liên kết.
Thứ hai, cần nâng cao vai trò chủ động của các địa phương và doanh nghiệp Việt Nam trong việc tìm kiếm, thiết lập và phát triển quan hệ đối tác với Nhật Bản. Mỗi địa phương cần xác định rõ lợi thế, nhu cầu và những lĩnh vực có khả năng thu hút hợp tác, thay vì triển khai các hoạt động xúc tiến đầu tư dàn trải. Doanh nghiệp trong nước cũng cần chủ động nâng cao năng lực quản trị, công nghệ và chất lượng sản phẩm để đáp ứng yêu cầu của các đối tác Nhật Bản.
Thứ ba, cần chú trọng hoàn thiện thể chế, cải thiện môi trường đầu tư, bảo đảm tính minh bạch, ổn định và khả năng dự báo của chính sách. Đây là điều kiện quan trọng để các nhà đầu tư Nhật Bản yên tâm mở rộng hoạt động, đồng thời tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Cuối cùng, cần đặt hợp tác song phương trong mối liên hệ chặt chẽ với các mục tiêu phát triển dài hạn của đất nước. Mọi nguồn lực từ bên ngoài, dù là vốn, công nghệ, tri thức hay kinh nghiệm quản trị, đều cần được chuyển hóa thành năng lực nội sinh, góp phần nâng cao sức cạnh tranh và khả năng tự chủ của nền kinh tế.
Nhìn tổng thể, quan hệ Việt Nam - Nhật Bản đang hội tụ những điều kiện thuận lợi để tạo nên một bước phát triển mới: tin cậy chính trị ngày càng được củng cố, lợi ích kinh tế ngày càng đan xen, nhu cầu hợp tác chiến lược ngày càng rõ nét và sự gắn kết giữa nhân dân hai nước ngày càng sâu sắc.
Chuyến thăm chính thức Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm không chỉ mở rộng không gian hợp tác song phương mà còn gửi đi thông điệp về một Việt Nam chủ động, tự tin và trách nhiệm trong quan hệ quốc tế. Từ nền tảng hữu nghị hơn nửa thế kỷ, hai nước đang hướng tới một mô hình hợp tác có chiều sâu hơn, trong đó mỗi bên vừa là đối tác, vừa là người đồng hành và cùng kiến tạo những giá trị phát triển mới.
Trong một thế giới nhiều biến động, khả năng xây dựng lòng tin, kết nối lợi ích và chia sẻ trách nhiệm chính là thước đo tầm vóc của quan hệ quốc tế. Với nền tảng đã được vun đắp và tầm nhìn được xác lập, Việt Nam - Nhật Bản có cơ sở để cùng mở rộng những chân trời hợp tác mới, đóng góp thiết thực cho sự phát triển của mỗi quốc gia, đồng thời chung tay xây dựng một khu vực châu Á - Thái Bình Dương hòa bình, ổn định, thịnh vượng và phát triển bền vững.
