Trải qua hơn nửa thế kỷ kể từ mùa Xuân đại thắng năm 1975, Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ là biểu tượng của tinh thần quật cường mà còn khẳng định vị thế không thể thay thế trong công cuộc đổi mới. Với những bước chuyển mình mạnh mẽ từ một đô thị sau chiến tranh trở thành trung tâm kinh tế, tài chính và dịch vụ hiện đại bậc nhất, Thành phố hiện đóng góp khoảng 16% GDP và hơn 25% tổng thu ngân sách cả nước. Dù đối mặt với không ít thách thức từ hạ tầng và biến động toàn cầu, “hòn ngọc Viễn Đông” vẫn luôn giữ vững vai trò đầu tàu, là động lực dẫn dắt và lan tỏa sự phát triển cho cả khu vực phía Nam cũng như cả quốc gia.
Ngày 30/4/1975 đã mở ra một chương mới trong lịch sử dân tộc và cũng là bước ngoặt đặc biệt đối với Sài Gòn – Gia Định, sau này chính thức mang tên Thành phố Hồ Chí Minh. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, từ một đô thị chịu nhiều tổn thất bởi chiến tranh và biến động lịch sử, Thành phố Hồ Chí Minh đã vươn mình mạnh mẽ, trở thành trung tâm kinh tế – tài chính – thương mại – khoa học công nghệ hàng đầu cả nước, giữ vai trò đầu tàu và động lực tăng trưởng của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và của Việt Nam.
Bước vào kỷ nguyên phát triển mới – kỷ nguyên của chuyển đổi số, kinh tế xanh, kinh tế tri thức và hội nhập sâu rộng – Thành phố Hồ Chí Minh đang tiếp tục khẳng định vị thế tiên phong, năng động và sáng tạo, xứng đáng với truyền thống “vì cả nước, cùng cả nước”.
Từ đô thị sau chiến tranh đến trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước
* Từng bước vượt khó vươn mình
Hành trình lột xác của Thành phố Hồ Chí Minh (TPHCM) trong hơn 50 năm qua là một câu chuyện ấn tượng về sức sáng tạo và tinh thần tiên phong. Từ một đô thị bộn bề sau chiến tranh, thành phố đã vươn mình trở thành “đầu tàu” kinh tế, đóng góp khoảng 1/5 GDP của cả nước.
Giai đoạn (1975 - 1986) là thời kỳ thành phố từng bước hồi sinh. Bởi sau năm 1975, thành phố đối mặt với vô vàn khó khăn: hạ tầng xuống cấp, thiếu hụt lương thực và bị bao vây cấm vận. Tuy nhiên, đây cũng là thời điểm của những cuộc “xé rào” lịch sử. Những mô hình thí điểm về sản xuất và phân phối tại đây chính là thực tiễn quan trọng để Trung ương hoạch định chính sách Đổi mới năm 1986.
Giai đoạn (1986 - 2000) chính là thời kỳ thành phố tạo bước ngoặt đổi mới và hội nhập… Với những đột phá có trọng tâm trọng điểm, khi cửa mở, TP.HCM trở thành thỏi nam châm thu hút vốn đầu tư nước ngoài (FDI). Có thể nêu một số điểm có tính nổi bật, như: Khu chế xuất Tân Thuận là Khu chế xuất đầu tiên của cả nước ra đời, đặt nền móng cho mô hình công nghiệp hóa hiện đại. Khu đô thị mới: Là những vùng đất sình lầy như Quận 7 (Phú Mỹ Hưng) bắt đầu biến hình thành những đô thị kiểu mẫu, thay đổi hoàn toàn diện mạo kiến trúc.
Cũng từ đó đến nay, TPHCM luôn giữ vị thế của một Trung tâm kinh tế đa năng.
Hiện nay, thành phố không chỉ là nơi sản xuất mà đã dịch chuyển mạnh sang dịch vụ, tài chính và công nghệ cao; cụ thể:
- Cơ cấu kinh tế: Dịch vụ chiếm tỷ trọng áp đảo (trên 60%). Khu vực Quận 1 (cũ) trở thành «Wall Street» của Việt Nam với các định chế tài chính và ngân hàng dày đặc.
- Công nghệ & Sáng tạo: Khu Công nghệ cao (SHTP) thu hút những gã khổng lồ như Intel, Samsung, trong khi Khu đô thị mới Thủ Thiêm được định hướng trở thành trung tâm tài chính quốc tế.
- Về Văn hóa - Du lịch: Với sự hòa quyện giữa nét kiến trúc Pháp cổ điển và những tòa nhà chọc trời như Landmark 81, thành phố là điểm đến hấp dẫn du khách nhất Việt Nam.
Đặc biệt, bước ngoặt lịch sử đến với TPHCM khi Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng công cuộc Đổi mới tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI năm 1986. Chủ trương chuyển từ cơ chế bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã mở ra không gian phát triển mới cho cả nước, trong đó Thành phố Hồ Chí Minh là một trong những địa phương đi đầu. Với tinh thần “dám nghĩ, dám làm”, Thành phố mạnh dạn thí điểm nhiều cơ chế linh hoạt trong quản lý kinh tế, cải cách hành chính, mở rộng quyền tự chủ cho doanh nghiệp, thu hút đầu tư nước ngoài và khuyến khích kinh tế tư nhân phát triển. Trong giai đoạn này, TPHCM vẫn đóng vai trò là “ngọn cờ đầu” trong công cuộc Đổi mới, chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
Mặc dù vẫn phải đối mặt với tình trạng lạm phát phi mã, đỉnh điểm vào cuối năm 1986; trong khi cơ chế bao cấp cũ khiến thị trường thiếu cung nghiêm trọng, hàng hóa khan hiếm trong khi lượng tiền mặt trong lưu thông quá lớn, nhưng TPHCM đã tiên phong thực hiện các chính sách “xé rào” và thí điểm cơ chế mới để tháo gỡ khó khăn: Thừa nhận nền kinh tế đa thành phần: Khuyến khích sự phát triển của kinh tế tư nhân và đầu tư nước ngoài. Đổi mới cơ chế quản lý: Chuyển các doanh nghiệp nhà nước sang chế độ tự chủ tài chính, lấy hiệu quả kinh tế làm thước đo thay vì chỉ tiêu kế hoạch. Xây dựng hạ tầng động lực: Tập trung phát triển các khu chế xuất (như Tân Thuận) và khu công nghiệp, thu hút vốn FDI để thúc đẩy xuất khẩu.
* Thành tựu tiêu biểu
Nhờ sự năng động và sáng tạo, TP.HCM đã đạt được những kết quả quan trọng trong giai đoạn đầu Đổi mới: Đó là sự tăng trưởng vượt bậc: GDP của thành phố duy trì mức tăng trưởng ấn tượng, thường xuyên cao hơn mức trung bình của cả nước. Chuyển dịch cơ cấu với việc chuyển đổi mạnh mẽ từ sản xuất nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ hiện đại. Tạo được vị thế đầu tàu: Khẳng định vai trò là trung tâm kinh tế, văn hóa, khoa học - công nghệ và là đầu mối giao lưu quốc tế lớn nhất cả nước.
Trong nhiều năm liên tục, không chỉ là trung tâm sản xuất công nghiệp, Thành phố còn là trung tâm thương mại – tài chính lớn nhất cả nước, nơi hội tụ của hàng trăm nghìn doanh nghiệp trong và ngoài nước. Hệ sinh thái kinh tế đa dạng gồm sản xuất, logistics, thương mại điện tử, dịch vụ tài chính, công nghệ cao và đổi mới sáng tạo ngày càng hoàn thiện. Các khu đô thị mới, trung tâm tài chính, khu công nghệ cao được hình thành, tạo nền tảng cho bước chuyển mình sang mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức và công nghệ. Quan trọng hơn, quá trình phát triển của TPHCM không chỉ là sự tăng trưởng về quy mô kinh tế mà còn là sự chuyển biến toàn diện về chất lượng sống, cơ cấu lao động và trình độ quản trị đô thị.
Kinh tế chuyển dịch theo hướng hiện đại và bền vững
Kinh tế TPHCM đang thực hiện bước chuyển mình mạnh mẽ từ mô hình tăng trưởng dựa trên thâm dụng lao động và tài nguyên sang mô hình dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi xanh. Các định hướng trọng tâm trong quá trình chuyển dịch này bao gồm:
- Chuyển đổi số và Kinh tế số: Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030, chỉ số chuyển đổi số đạt trên 0,75, nằm trong nhóm 3 địa phương dẫn đầu cả nước. Các mô hình kinh tế mới như kinh tế chia sẻ và kinh tế tuần hoàn đang được triển khai sâu rộng.
- Phát triển Công nghiệp Công nghệ cao: Ngành công nghiệp chuyển dịch theo chiều sâu, ưu tiên các lĩnh vực sử dụng công nghệ cao, vật liệu mới và năng lượng xanh. Thành phố đang tái cấu trúc các khu công nghiệp hiện hữu theo hướng sinh thái, bền vững.
- Dịch vụ Cao cấp và Tài chính: Tập trung xây dựng các ngành dịch vụ hiện đại, có giá trị gia tăng cao và định hướng trở thành trung tâm kinh tế, tài chính tầm cỡ khu vực châu Á vào năm 2030.
- Tăng trưởng Xanh và Bền vững: Chuyển hướng năng lượng sang các nguồn bền vững và đảm bảo an ninh năng lượng đến năm 2030. Mục tiêu là xây dựng một “siêu đô thị” đáng sống, nằm trong nhóm 100 thành phố toàn cầu vào năm 2045.
- Đột phá Thể chế và Hạ tầng: Tận dụng các cơ chế đặc thù từ Nghị quyết 98 của Quốc hội để tháo gỡ các điểm nghẽn về đầu tư công và phát triển đồng bộ hệ thống hạ tầng giao thông, hạ tầng số.
Cùng với đó, trong tiến trình phát triển mới, TPHCM đang từng bước tái cấu trúc mô hình tăng trưởng theo hướng hiện đại, hiệu quả và bền vững hơn. Khu vực dịch vụ tiếp tục giữ vai trò chủ lực, đặc biệt là các ngành tài chính – ngân hàng, bảo hiểm, chứng khoán, thương mại điện tử, logistics và công nghệ thông tin. Thương mại điện tử bùng nổ cùng với quá trình chuyển đổi số, góp phần thay đổi phương thức kinh doanh truyền thống và mở rộng không gian thị trường.
Trong lĩnh vực công nghiệp, Thành phố ưu tiên phát triển công nghệ cao, công nghiệp hỗ trợ và các ngành sáng tạo. Các trung tâm đổi mới sáng tạo, không gian làm việc chung và hệ sinh thái khởi nghiệp phát triển mạnh mẽ, tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp công nghệ, startup và các dự án đổi mới sáng tạo. Thành phố định hướng trở thành trung tâm tài chính quốc tế của khu vực và trung tâm đổi mới sáng tạo hàng đầu Đông Nam Á, phù hợp với xu thế kinh tế số, kinh tế tri thức trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.
Có thể thấy, quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế của TPHCM không đơn thuần là sự thay đổi tỷ trọng giữa các ngành, mà là sự chuyển đổi toàn diện về mô hình phát triển – từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu, từ dựa vào lao động giản đơn sang dựa vào tri thức, công nghệ và sáng tạo.
Phát triển văn hóa – xã hội và nâng cao chất lượng sống
Thành phố Hồ Chí Minh đang tập trung đẩy mạnh mục tiêu “Phát triển văn hóa – xã hội và nâng cao chất lượng sống” như một trụ cột chiến lược trong giai đoạn 2025–2030, hướng tới xây dựng một đô thị đáng sống, văn minh, hiện đại và nghĩa tình. Theo đó, các trọng tâm phát triển tính đến tháng 4 năm 2026 bao gồm: Xây dựng “Không gian văn hóa Hồ Chí Minh”; Nâng cao chất lượng sống toàn diện. Thành phố xác định bước Đột phá chiến lược giai đoạn 2025–2030, như Nghị quyết Đại hội Đảng bộ TP.HCM lần thứ I nhiệm kỳ 2025-2030 đã xác định nhóm nhiệm vụ trọng tâm, trong đó chú trọng tái kiến trúc không gian phát triển và đột phá về nguồn nhân lực văn hóa.
Có thể khẳng định, phát triển văn hóa – xã hội tại Thành phố Hồ Chí Minh không tách rời mục tiêu tăng trưởng kinh tế mà bổ trợ, nâng đỡ cho quá trình phát triển chung. Chính sự kết hợp hài hòa giữa kinh tế năng động và đời sống xã hội nhân văn đã tạo nên sức hấp dẫn và vị thế đặc biệt của Thành phố trong tiến trình phát triển đất nước.
Vai trò đầu tàu và liên kết vùng trong bối cảnh sáp nhập, điều chỉnh địa giới
Trong bối cảnh mới, vai trò đầu tàu kinh tế của TPHCM tập trung vào các nội dung sau:
1. Vai trò “Đầu tàu” trong không gian phát triển mới: Việc mở rộng hoặc sáp nhập giúp các đô thị lớn như TPHCM giải quyết các điểm nghẽn về hạ tầng và quỹ đất, từ đó củng cố vị thế dẫn dắt; bao gồm: Mở rộng không gian kinh tế; Lan tỏa động lực; Trọng điểm đầu tư.
2. Thúc đẩy liên kết vùng thực chất: Điều chỉnh địa giới xóa bỏ tư duy “địa phương chủ nghĩa”, tạo tiền đề cho sự liên kết vùng chặt chẽ hơn trên cơ sở: Thống nhất quy hoạch hạ tầng; Hoàn thiện thể chế điều phối; Tối ưu hóa nguồn lực.
3. Ý nghĩa chiến lược:
- Phát triển bền vững: Giải quyết bài toán phát triển tại các khu vực nhạy cảm như ĐBSCL, giúp các tỉnh sau sáp nhập đủ tiềm lực để đối phó với thách thức môi trường.
- Nâng cao năng lực cạnh tranh: Xây dựng các vùng kinh tế có quy mô đủ lớn để tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt là trong lĩnh vực công nghiệp và dịch vụ cao cấp.
Việc tái cấu trúc toàn diện không gian phát triển của TPHCM sau khi tổ chức địa giới hành chính mới là bước đi quan trọng nhằm xây dựng mô hình quản trị đô thị hiện đại, tinh gọn, hiệu lực và hiệu quả hơn. Khi bộ máy được sắp xếp theo hướng hợp lý, tăng cường phân cấp, phân quyền, các đơn vị hành chính có điều kiện phát huy tính chủ động, sáng tạo, khai thác tốt hơn tiềm năng và lợi thế riêng, đồng thời giảm chồng chéo, nâng cao chất lượng phục vụ người dân và doanh nghiệp.
Thách thức và khát vọng trong kỷ nguyên mới
Bước vào giai đoạn phát triển mới, Thành phố Hồ Chí Minh đứng trước nhiều thời cơ lớn song cũng đối mặt với không ít thách thức mang tính cấu trúc và dài hạn. Áp lực dân số gia tăng nhanh chóng, đặc biệt là dòng người nhập cư tìm kiếm cơ hội việc làm, khiến hạ tầng giao thông, nhà ở, y tế, giáo dục luôn trong tình trạng quá tải. Ùn tắc giao thông diễn biến phức tạp, chi phí logistics và thời gian di chuyển gia tăng, ảnh hưởng đến chất lượng sống cũng như năng lực cạnh tranh của nền kinh tế đô thị. Bên cạnh đó, tác động của biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét. Là đô thị có địa hình thấp, nhiều khu vực ven sông và chịu ảnh hưởng của triều cường, Thành phố thường xuyên đối diện với tình trạng ngập nước, sụt lún và ô nhiễm môi trường. Các vấn đề về xử lý rác thải, nước thải, chất lượng không khí đặt ra yêu cầu cấp bách về đổi mới mô hình phát triển theo hướng xanh và bền vững hơn. Đồng thời, trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế gay gắt, Thành phố phải giải bài toán nâng cao chất lượng tăng trưởng, cải thiện năng suất lao động, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số mạnh mẽ để không bị tụt lại phía sau.
Tuy nhiên, chính trong khó khăn, TPHCM luôn thể hiện bản lĩnh tiên phong và tinh thần dám đột phá. Nhờ vậy, môi trường đầu tư của Thành phố tiếp tục được cải thiện, thu hút sự quan tâm của nhiều doanh nghiệp lớn; các doanh nghiệp hiện hữu hoạt động ổn định và mở rộng đầu tư. Diện mạo đô thị có nhiều chuyển biến tích cực, góp phần nâng cao mức độ hài lòng của người dân.
Thành phố đã xác định những giải pháp quyết liệt để tạo đà tăng trưởng GRDP năm 2026 trên 10%, qua đó giữ vững vai trò đầu tàu của vùng kinh tế Đông Nam Bộ và cả nước. Tiếp tục tập trung 3 động lực tăng trưởng truyền thống là sản xuất, tiêu dùng và xuất khẩu. Bên cạnh đó, tập trung phát triển 3 động lực mới là trung tâm tài chính quốc tế, hệ thống cảng biển logistics và đổi mới sáng tạo như chuyển đổi xanh, chuyển đổi số.
Song song đó, tiến hành quy hoạch lại TPHCM sau khi sáp nhập 3 tỉnh, thành, bám sát định hướng hình thành “3 vùng - 1 đặc khu - 3 hành lang - 5 động lực”; phấn đấu thu ngân sách năm 2026 tăng 10% so với năm 2025; đẩy nhanh tiến độ giải ngân đầu tư công và đặt nhiệm vụ giải phóng mặt bằng lên hàng đầu; xử lý dứt điểm các dự án tồn đọng còn lại trong quý 1/2026 (năm 2025 đã xử lý 80%), đặc biệt xử lý xong giải phóng mặt bằng Khu đô thị mới Thủ Thiêm để Thành phố phát triển Khu đô thị Thủ Thiêm xứng tầm trung tâm Thành phố mới.
Bên cạnh phát triển kinh tế, Thành phố tiếp tục chú trọng các lĩnh vực giáo dục, y tế, văn hóa và an sinh xã hội, gắn với mục tiêu nâng cao chất lượng sống của người dân; triển khai hiệu quả Nghị quyết số 71 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục - đào tạo; đầu tư cơ sở trường lớp, phấn đấu đạt 280 phòng học/vạn dân. Tăng cường hoạt động đối ngoại, ngoại giao văn hóa, quảng bá hình ảnh và vị thế của TPHCM; bảo đảm quốc phòng, an ninh.
Với truyền thống năng động, sáng tạo và tinh thần nghĩa tình đặc trưng, Thành phố Hồ Chí Minh có đủ niềm tin và cơ sở để vượt qua thách thức, hiện thực hóa khát vọng vươn tầm khu vực. Hành trình phía trước còn nhiều khó khăn, nhưng với quyết tâm chính trị cao, sự đồng thuận của người dân và cộng đồng doanh nghiệp, Thành phố sẽ tiếp tục khẳng định vị thế đầu tàu, đóng góp ngày càng lớn cho sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.
TS Nguyễn Đình Văn
