Nguồn: TL
Bài học từ một dự án kéo dài
Ngày 2/7/2026, Sở Tài chính tỉnh Hà Tĩnh ban hành Quyết định số 4748/QĐ-STC về việc chấm dứt hoạt động Dự án đầu tư Khai thác và tuyển quặng sắt mỏ Thạch Khê, đồng thời thu hồi Giấy chứng nhận đầu tư đã cấp cho Công ty cổ phần Sắt Thạch Khê (TIC). Quyết định này khép lại dự án kéo dài gần 18 năm do nhà đầu tư không hoàn thành mục tiêu và không thuộc trường hợp được điều chỉnh tiến độ.
Dự án mỏ sắt Thạch Khê từng được xác định là một trong những dự án trọng điểm cấp quốc gia. Việc nghiên cứu, thăm dò mỏ đã được tiến hành từ những năm 1960, song do điều kiện địa chất, môi trường phức tạp nên việc lập dự án khai thác chưa được tiến hành.
Đến khi được cấp Giấy chứng nhận đầu tư, dự án có tổng mức vốn hơn 9.932 tỷ đồng, vòng đời khai thác hơn 50 năm, với kỳ vọng tạo việc làm cho hàng nghìn lao động địa phương, đồng thời cung cấp tinh quặng sắt chất lượng cao, giá rẻ cho ngành luyện kim trong nước.
Ngày 8/9/2009, dự án được khởi công và thực hiện bóc đất tầng phủ. Đến tháng 7/2011, TIC đã bóc khoảng 12,7 triệu m3 đất, xuống độ sâu -28m. Tuy nhiên, trong quá trình triển khai đã xuất hiện những bất cập về thiết kế kỹ thuật, công nghệ khai thác, tác động môi trường và khó khăn về tài chính do một số cổ đông không góp vốn đúng cam kết.
Tháng 11/2011, Thủ tướng Chính phủ cho tạm dừng dự án để thẩm định lại thiết kế kỹ thuật và tái cơ cấu cổ đông. Thông báo số 52/TB-VPCP ngày 17/2/2012 cũng chỉ rõ dự án có công nghệ phức tạp, yêu cầu giải phóng mặt bằng lớn, trong khi quá trình triển khai còn nhiều bất cập, chậm và kéo dài; việc góp vốn, thoái vốn của một số đơn vị chưa thực hiện nghiêm túc, ảnh hưởng đến tiến độ. Công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng và xây dựng hạ tầng tại khu tái định cư chưa đồng bộ, gây khó khăn cho đời sống người dân.
Cuối năm 2016, UBND tỉnh Hà Tĩnh tiếp tục đề nghị tạm dừng triển khai dự án, trong đó lưu ý một số nội dung của báo cáo đánh giá tác động môi trường còn chung chung, sơ sài và cần được rà soát; đồng thời phải xem xét lại hiệu quả kinh tế của dự án.
Những vấn đề đó cho thấy với các dự án lớn, có tác động lâu dài về kinh tế, xã hội và môi trường, việc đánh giá đa chiều, độc lập và dựa trên cơ sở khoa học có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Phản biện phải nhìn dự án trong tổng thể
Một điều đáng tiếc là VUSTA không được tham gia tư vấn, phản biện ngay từ đầu đối với Dự án mỏ sắt Thạch Khê. Chỉ đến khi dự án bộc lộ nhiều bất cập, theo đề nghị của Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Hà Tĩnh tại buổi làm việc với VUSTA ngày 13/6/2017, VUSTA mới triển khai nhiệm vụ đánh giá dự án.
Quá trình thực hiện được tiến hành thông qua nghiên cứu tài liệu, khảo sát thực địa, tổ chức hội thảo và tọa đàm chuyên gia. Kết quả tư vấn, phản biện đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến công nghệ khai thác, luyện kim, môi trường, hiệu quả kinh tế, tài nguyên, tác động xã hội và năng lực của chủ đầu tư.
Điểm đáng chú ý là nhóm chuyên gia không chỉ xem xét riêng công nghệ khai thác mà còn phân tích công nghệ luyện kim, tác động tới nước ngầm, phương án đổ thải trên đất liền và trên biển, nước thải mỏ, hiệu quả kinh tế, thị trường tiêu thụ, tổn thất tài nguyên, tác động xã hội và năng lực tài chính của chủ đầu tư.
Đó cũng chính là bản chất của tư vấn, phản biện: huy động trí tuệ xã hội và trí tuệ khoa học để nhìn nhận một vấn đề trong tổng thể các mối quan hệ, thay vì chỉ xem xét một mục tiêu hoặc lợi ích đơn lẻ.
Đối với Thạch Khê, đặc điểm mỏ nằm sát biển, moong khai thác sâu, điều kiện địa chất và thủy văn phức tạp đặt ra yêu cầu đặc biệt về kiểm soát nước ngầm, nước biển, bãi thải và an toàn khai thác. Báo cáo phản biện cũng lưu ý những vấn đề về xử lý nước thải, kim loại nặng, hệ sinh thái biển và yêu cầu cập nhật đánh giá tác động môi trường.
Quan trọng hơn, phản biện không chỉ dừng ở việc phát hiện vấn đề mà còn đưa ra hướng xử lý: nghiên cứu, so sánh các phương án công nghệ khai thác về hiệu quả kinh tế và môi trường; xem xét giải pháp chống thấm, ngăn nước ngầm và nước biển; thiết kế hệ thống xử lý nước thải; tính toán chi phí bảo vệ môi trường và bổ sung các tài nguyên có thể tận dụng.
Từ đây đặt ra yêu cầu quan trọng đối với hoạt động tư vấn, phản biện hiện nay: phải chuyển mạnh từ “phát hiện vấn đề” sang “kiến tạo giải pháp”.
Một báo cáo phản biện tốt không chỉ chỉ ra dự án còn thiếu gì, chưa phù hợp ở đâu, mà cần trả lời được có thể khắc phục bằng cách nào, điều kiện nào cần bảo đảm, phương án nào có ưu điểm hơn và những rủi ro nào cần kiểm soát.
Trên cơ sở tổng hợp ý kiến chuyên gia và kết quả hội thảo, VUSTA đã xem xét ba phương án đối với Dự án Thạch Khê: tiếp tục thực hiện; chấm dứt hoạt động; hoặc tiếp tục dừng hoạt động trong thời gian cần thiết để giải quyết các vấn đề về môi trường, kỹ thuật và công nghệ.
Điều đó cho thấy phản biện khoa học không nên được hiểu đơn giản là “đồng ý” hay “không đồng ý”. Bản chất của phản biện là đặt các phương án trên cơ sở bằng chứng, phân tích lợi ích - chi phí, rủi ro - cơ hội và tác động ngắn hạn - dài hạn.
Phản biện cũng không phải là đối lập với chủ trương phát triển. Vấn đề đặt ra là mục tiêu có phù hợp không, giải pháp có khả thi không, các giả định đã đủ cơ sở chưa, chi phí xã hội và môi trường đã được tính đầy đủ chưa, rủi ro dài hạn được xử lý thế nào và lợi ích của Nhà nước, doanh nghiệp, người dân cũng như các thế hệ tương lai có được cân bằng hay không.
Nguồn: TL
Cần tham gia sớm, dựa trên bằng chứng
Qua dự án Thạch Khê cho thấy một nhiệm vụ tư vấn, phản biện có chất lượng cần được tổ chức theo một quy trình khoa học.
Trước hết là tham gia sớm và lựa chọn đúng vấn đề cần phản biện. Không phải mọi vấn đề đều cần một quy trình phản biện với quy mô như nhau. Những dự án lớn, tác động rộng, hàm chứa nhiều rủi ro hoặc có ý nghĩa chiến lược cần được ưu tiên.
Kinh nghiệm từ Thạch Khê cũng cho thấy việc tham gia tư vấn, phản biện càng sớm càng có ý nghĩa. VUSTA cần từng bước nâng cao năng lực chủ động nghiên cứu, dự báo và đề xuất những vấn đề cần phản biện, thay vì chỉ thực hiện khi có yêu cầu.
Thứ hai, cần xây dựng hội đồng chuyên gia liên ngành. Những vấn đề phức tạp không thể được đánh giá đầy đủ từ một lĩnh vực chuyên môn duy nhất. Thạch Khê cho thấy sự cần thiết của việc kết hợp chuyên gia về khai khoáng, địa chất, môi trường, luyện kim, kinh tế, xã hội và các lĩnh vực liên quan.
Thứ ba, cần tăng cường khảo sát thực tế và sử dụng bằng chứng. Phản biện không nên chỉ dựa trên hồ sơ do chủ đầu tư hoặc cơ quan quản lý cung cấp. Khảo sát thực địa, dữ liệu độc lập, ý kiến cộng đồng và kết quả nghiên cứu khoa học cần được sử dụng để kiểm chứng các giả định trong hồ sơ. Với nhiệm vụ Thạch Khê, VUSTA đã kết hợp nghiên cứu tài liệu với khảo sát thực địa, hội thảo và tọa đàm chuyên gia.
Thứ tư, phản biện phải đi cùng kiến nghị giải pháp. Báo cáo phản biện cần hướng tới cấu trúc: vấn đề - bằng chứng - tác động - nguyên nhân - phương án - kiến nghị. Đây là cơ sở để kết quả phản biện có khả năng chuyển hóa thành chính sách hoặc giải pháp quản lý trên thực tế.
Thứ năm, cần tăng cường theo dõi sau phản biện. Giá trị của tư vấn, phản biện không chỉ nằm ở thời điểm báo cáo được gửi đến cơ quan có thẩm quyền, mà còn ở việc kiến nghị được tiếp thu như thế nào, vấn đề nào được giải quyết và tác động thực tế ra sao. Một cơ chế theo dõi, đánh giá sau phản biện sẽ góp phần nâng cao trách nhiệm của các bên và hoàn thiện phương pháp tư vấn, phản biện.
Đổi mới để trở thành “kênh trí tuệ”
Từ thực tiễn trên, nâng cao chất lượng tư vấn, phản biện của VUSTA cần tập trung vào một số hướng.
Trước hết, cần xây dựng và thường xuyên cập nhật cơ sở dữ liệu chuyên gia theo ngành, lĩnh vực, trình độ, kinh nghiệm và chuyên môn sâu; đồng thời hình thành mạng lưới chuyên gia có khả năng làm việc liên ngành. Với những vấn đề lớn, bên cạnh chuyên gia kỹ thuật cần có chuyên gia về kinh tế, pháp luật, môi trường, xã hội học, quản trị, tài chính và truyền thông chính sách.
Cùng với đó là chuyển từ phản biện theo vụ việc sang phản biện chủ động, dự báo. VUSTA có điều kiện phát huy vai trò “trí tuệ sớm”, tham gia ngay từ giai đoạn hình thành ý tưởng, xây dựng chủ trương và phương án chính sách. Cách tiếp cận này có thể góp phần giảm chi phí điều chỉnh và hạn chế những quyết định phải sửa đổi sau khi đã triển khai.
Đối với các dự án lớn, cần xây dựng phương pháp đánh giá đa tiêu chí, kết hợp đánh giá kinh tế với môi trường, xã hội, công nghệ, tài nguyên và rủi ro; chú trọng những chi phí và lợi ích dài hạn, kể cả các yếu tố khó lượng hóa bằng tiền.
Một yêu cầu khác là tăng cường đối thoại giữa chuyên gia, cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng. Cơ quan quản lý cung cấp thông tin chính sách; doanh nghiệp trình bày giải pháp và năng lực thực hiện; cộng đồng phản ánh tác động thực tế; các nhà khoa học cung cấp bằng chứng và đánh giá độc lập. Nhờ đó, kết quả phản biện không chỉ đúng về chuyên môn mà còn phù hợp hơn với thực tiễn.
Bên cạnh đó, cần chuẩn hóa sản phẩm tư vấn, phản biện về cấu trúc, phương pháp, nguồn dữ liệu, tiêu chí đánh giá và cách thức đưa ra kiến nghị. Một báo cáo phản biện tốt phải có căn cứ khoa học, có khả năng thực thi và có trách nhiệm với tác động xã hội.
Cuối cùng, cần xây dựng cơ chế tiếp nhận và phản hồi kết quả phản biện. Việc cơ quan được tư vấn phản hồi về những kiến nghị được tiếp thu hoặc chưa tiếp thu không nhằm tạo áp lực phải tiếp thu toàn bộ ý kiến, mà hướng tới một quy trình đối thoại minh bạch, qua đó nâng cao giá trị sử dụng của sản phẩm tư vấn.
Đồng hành bằng tri thức
Dự án mỏ sắt Thạch Khê có thể cho ta thấy tư vấn, phản biện không phải hoạt động bổ trợ bên ngoài quá trình hoạch định chính sách. Nếu được tổ chức đúng cách, đây là một thành tố quan trọng của quá trình ra quyết định dựa trên bằng chứng.
Tư vấn, phản biện và giám định xã hội là một trong những phương thức quan trọng để VUSTA phát huy vai trò của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ trong sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước. Thực tiễn Thạch Khê cho thấy một hoạt động phản biện có chất lượng có thể đồng thời nhận diện các vấn đề về công nghệ, môi trường, kinh tế, tài nguyên, xã hội và năng lực thực hiện; từ đó đưa ra các phương án, kiến nghị để cơ quan có thẩm quyền xem xét.
Vì vậy, tư vấn, phản biện không phải là “phản đối” hay “đối trọng” với quá trình hoạch định và thực thi chính sách. Đó là phương thức đồng hành bằng tri thức, nhằm giúp các quyết định phát triển có thêm cơ sở khoa học, khả năng dự báo tốt hơn và trách nhiệm hơn với xã hội cũng như các thế hệ tương lai.
Trong giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đối với VUSTA không chỉ là tăng số lượng nhiệm vụ tư vấn, phản biện mà quan trọng hơn là nâng cao chất lượng, tính độc lập, tính chuyên nghiệp và khả năng tạo ảnh hưởng chính sách của các sản phẩm phản biện. Muốn vậy, cần có đội ngũ chuyên gia mạnh, phương pháp phản biện hiện đại, cơ sở dữ liệu khoa học đầy đủ, quy trình tổ chức chặt chẽ cùng cơ chế đối thoại, tiếp nhận và phản hồi phù hợp.
Nếu thực hiện tốt những yêu cầu đó, tư vấn, phản biện sẽ ngày càng trở thành một “kênh trí tuệ” có giá trị, góp phần kết nối khoa học với chính sách, kết nối đội ngũ trí thức với thực tiễn phát triển và đóng góp thiết thực vào mục tiêu xây dựng nền quản trị quốc gia hiệu quả, minh bạch, dựa trên bằng chứng, hướng tới phát triển nhanh và bền vững.
TS. Lê Công Lương
