Nâng cao hiệu quả sử dụng các thiết chế văn hóa, thể thao và không gian công cộng không chỉ là yêu cầu về hoàn thiện hạ tầng cơ sở mà còn là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống, phát triển con người toàn diện. Với Đề án triển khai giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2045, Việt Nam hướng tới xây dựng môi trường sống khuyến khích mỗi người dân chủ động rèn luyện thể chất, chăm sóc sức khỏe và hình thành văn hóa sức khỏe bền vững.
Việt Nam hướng tới quốc gia khỏe mạnh, phát triển bền vững. Ảnh minh họa - KTTC
Từ đầu tư cơ sở vật chất đến khai thác hiệu quả
Trong tiến trình phát triển đất nước, văn hóa và thể thao ngày càng khẳng định vai trò quan trọng đối với chất lượng nguồn nhân lực, sức khỏe cộng đồng và sự phát triển bền vững. Nếu hệ thống y tế góp phần chăm sóc, bảo vệ sức khỏe người dân thì các thiết chế văn hóa, thể thao và không gian công cộng chính là nền tảng tạo điều kiện để mỗi người chủ động phòng bệnh, nâng cao thể lực, cải thiện đời sống tinh thần.
Thực tế cho thấy, tại nhiều địa phương, hệ thống nhà văn hóa, trung tâm văn hóa – thể thao, sân chơi, sân tập và công viên đã được quan tâm đầu tư. Đây không chỉ là nơi tổ chức các hoạt động văn nghệ, hội họp, sinh hoạt cộng đồng mà còn có khả năng trở thành không gian thường xuyên dành cho hoạt động thể dục, thể thao, giao lưu và kết nối xã hội.
Tuy nhiên, hiệu quả khai thác các công trình này vẫn chưa đồng đều. Một số nơi còn thiếu trang thiết bị, thiếu kinh phí duy trì hoạt động, nội dung sinh hoạt chưa phong phú hoặc chưa phù hợp với nhu cầu thực tế. Có công trình được đầu tư tương đối đồng bộ nhưng tần suất sử dụng thấp; có khu dân cư đông đúc lại thiếu không gian công cộng để người dân tập luyện. Khoảng cách trong khả năng tiếp cận các điều kiện rèn luyện sức khỏe giữa đô thị và nông thôn, giữa khu vực thuận lợi và vùng khó khăn vẫn là vấn đề cần quan tâm.
Từ thực tiễn đó, việc nâng cao hiệu quả sử dụng thiết chế văn hóa, thể thao cần được nhìn nhận như một nhiệm vụ quản lý tổng thể, không dừng ở việc xây dựng công trình hay bổ sung trang thiết bị. Điều quan trọng hơn là tổ chức vận hành, khai thác và phát huy công năng phục vụ cộng đồng, bảo đảm người dân thực sự được thụ hưởng những giá trị mà các công trình này mang lại.
Đề án mới tạo nền tảng cho một xã hội chủ động chăm sóc sức khỏe
Ngày 10/11/2026, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà ký Quyết định số 2154/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “Nâng cao hiệu quả sử dụng các thiết chế văn hóa, thể thao, không gian công cộng phục vụ rèn luyện sức khỏe cho nhân dân; đẩy mạnh phong trào toàn dân chủ động chăm sóc sức khỏe, xây dựng văn hóa sức khỏe trong nhân dân”.
Đề án được triển khai trên phạm vi toàn quốc trong giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2045, thể hiện định hướng chuyển mạnh từ tư duy đầu tư cơ sở vật chất sang phát huy hiệu quả sử dụng, gắn phát triển văn hóa, thể thao với mục tiêu chăm sóc sức khỏe toàn dân.
Một trong những điểm đáng chú ý là yêu cầu hoàn thiện hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao và không gian công cộng phù hợp với quy hoạch phát triển kinh tế – xã hội, điều kiện thực tế từng địa phương và nhu cầu của các nhóm dân cư. Đặc biệt, việc triển khai phải gắn với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, bảo đảm hệ thống thiết chế sau sắp xếp đơn vị hành chính được tổ chức hợp lý, tránh phân tán nguồn lực và lãng phí cơ sở vật chất.
Đến năm 2030, Đề án đặt mục tiêu 100% đơn vị hành chính cấp xã có thiết chế văn hóa, thể thao đạt tiêu chuẩn; 90% thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở hoạt động thường xuyên, hiệu quả. Đồng thời, hướng tới việc hầu hết thôn, tổ dân phố, khu dân cư, khu đô thị, khu công nghiệp, khu chế xuất và khu kinh tế có ít nhất một thiết chế thể thao hoặc điểm tập luyện thể dục, thể thao công cộng.
Những mục tiêu này cho thấy cách tiếp cận khá toàn diện: không chỉ bảo đảm sự hiện diện của công trình mà còn chú trọng khả năng tiếp cận và mức độ tham gia thực tế của người dân. Một nhà văn hóa hoạt động thường xuyên, một sân chơi được khai thác hiệu quả hay một công viên có không gian vận động phù hợp đều có thể trở thành điểm khởi đầu cho việc hình thành thói quen sống khỏe trong cộng đồng.
Khơi dậy phong trào từ mỗi người dân, mỗi gia đình
Một trong những định hướng quan trọng của Đề án là đẩy mạnh phong trào toàn dân chủ động chăm sóc sức khỏe, khuyến khích mỗi người lựa chọn và duy trì tập luyện thường xuyên ít nhất một môn thể thao hoặc hình thức vận động phù hợp.
Đây là cách tiếp cận thiết thực bởi nhu cầu rèn luyện thể chất của mỗi người không giống nhau. Người cao tuổi có thể lựa chọn đi bộ, dưỡng sinh; thanh niên tham gia chạy bộ, bóng đá, cầu lông; trẻ em được khuyến khích vận động thông qua trò chơi, hoạt động thể thao học đường. Với người lao động, những hình thức tập luyện đơn giản, linh hoạt về thời gian và địa điểm cũng có ý nghĩa quan trọng.
Để phong trào phát triển bền vững, cần khắc phục tình trạng tổ chức hoạt động theo đợt, nặng về phát động, nhẹ về duy trì. Các địa phương cần chú trọng xây dựng câu lạc bộ thể thao cộng đồng, nhóm sở thích, mô hình tập luyện tại khu dân cư; phát huy vai trò của tổ chức đoàn thể, tổ dân phố và những người có uy tín trong vận động người dân tham gia.
Đáng chú ý, Đề án khuyến khích phát triển các mô hình “Công viên sức khỏe”, “Không gian vận động” và “Không gian công cộng vì sức khỏe”. Đây là hướng đi có tính thực tiễn cao, nhất là tại những khu đô thị, khu dân cư đông người, nơi quỹ đất dành cho hoạt động thể chất còn hạn chế.
Không gian công cộng cần được quy hoạch theo hướng thân thiện, an toàn, dễ tiếp cận, phù hợp với nhiều lứa tuổi và nhóm đối tượng. Những thiết bị tập luyện ngoài trời, đường đi bộ, sân chơi trẻ em, khu sinh hoạt cộng đồng nếu được bố trí hợp lý sẽ góp phần biến hoạt động rèn luyện sức khỏe thành một phần tự nhiên trong đời sống hằng ngày.
Đồng bộ từ nhà trường đến cộng đồng, gia đình
Để hình thành văn hóa sức khỏe bền vững, việc rèn luyện thể chất cần được bắt đầu từ sớm và duy trì xuyên suốt vòng đời mỗi con người. Vì vậy, phát triển thể thao học đường là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của Đề án.
Sự phối hợp giữa ngành giáo dục, y tế và văn hóa, thể thao cần được tăng cường nhằm gắn giáo dục thể chất với dinh dưỡng hợp lý, chăm sóc sức khỏe học đường và phát triển tầm vóc học sinh, sinh viên. Nhà trường không chỉ tổ chức các tiết học thể dục theo chương trình mà cần tạo thêm môi trường để học sinh tham gia câu lạc bộ, hoạt động ngoại khóa, các môn thể thao phù hợp.
Cùng với đó, gia đình giữ vai trò quan trọng trong hình thành thói quen vận động. Khi cha mẹ chủ động tập luyện, khuyến khích con em tham gia hoạt động thể chất, việc chăm sóc sức khỏe sẽ dần trở thành nếp sống của mỗi gia đình. Cơ quan, doanh nghiệp cũng cần quan tâm xây dựng môi trường làm việc khuyến khích vận động, tạo điều kiện để người lao động cải thiện sức khỏe thể chất và tinh thần.
Một nội dung có ý nghĩa lâu dài khác là xây dựng văn hóa sức khỏe gắn với dinh dưỡng khoa học, chủ động kiểm soát và phòng ngừa bệnh tật, nâng cao nhận thức về chăm sóc sức khỏe tinh thần. Điều đó cho thấy chăm sóc sức khỏe không chỉ giới hạn trong hoạt động thể thao mà cần được tiếp cận một cách toàn diện, kết hợp giữa vận động, dinh dưỡng, lối sống lành mạnh và khả năng tiếp cận các dịch vụ y tế thiết yếu.
Đổi mới quản lý, huy động nguồn lực và chuyển đổi số
Để các mục tiêu của Đề án đi vào thực chất, yêu cầu đặt ra đối với các địa phương là phải đổi mới phương thức quản lý, vận hành hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao. Trước hết, cần rà soát toàn diện hiện trạng công trình, quỹ đất, trang thiết bị, nhu cầu sử dụng và khả năng khai thác sau sắp xếp đơn vị hành chính. Trên cơ sở đó, xây dựng phương án đầu tư, nâng cấp, điều chuyển hoặc sử dụng chung cơ sở vật chất phù hợp, tránh tình trạng nơi thừa, nơi thiếu.
Việc huy động nguồn lực xã hội cũng cần được đẩy mạnh, tạo điều kiện để doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cộng đồng tham gia đầu tư, quản lý, tổ chức hoạt động thể thao, văn hóa. Tuy nhiên, xã hội hóa phải đi đôi với bảo đảm quyền tiếp cận bình đẳng của người dân, nhất là trẻ em, người cao tuổi, người có hoàn cảnh khó khăn và các nhóm yếu thế.
Đặc biệt, cần ưu tiên nguồn lực cho miền núi, biên giới, hải đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng sâu, vùng xa và địa bàn có điều kiện kinh tế – xã hội khó khăn. Đây là những khu vực mà khả năng tiếp cận các dịch vụ văn hóa, thể thao và điều kiện rèn luyện sức khỏe còn nhiều hạn chế.
Chuyển đổi số cũng mở ra phương thức quản lý mới. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu về thiết chế văn hóa, thể thao, ứng dụng nền tảng số trong quản lý lịch hoạt động, đăng ký sử dụng, kết nối câu lạc bộ và theo dõi mức độ tham gia của người dân sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch, hiệu quả khai thác. Các nền tảng số còn có thể hỗ trợ phổ biến kiến thức về dinh dưỡng, vận động và chăm sóc sức khỏe phù hợp với từng nhóm đối tượng.
Từ góc độ quản lý nhà nước, cần xây dựng bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động của thiết chế, không chỉ dựa trên số lượng công trình hay mức đầu tư mà phải chú trọng tần suất sử dụng, chất lượng dịch vụ, mức độ hài lòng và khả năng tiếp cận của cộng đồng.
Hướng tới tầm nhìn quốc gia khỏe mạnh, phát triển bền vững
Tầm nhìn đến năm 2045 của Đề án đặt ra những mục tiêu có ý nghĩa chiến lược: 100% thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở đạt chuẩn; 100% đơn vị hành chính cấp tỉnh có đủ ba công trình thể thao cơ bản gồm nhà thi đấu, sân vận động và bể bơi; toàn bộ trường học trong hệ thống giáo dục phổ thông có công trình thể thao. Đáng chú ý, người dân được định hướng duy trì thói quen tập luyện thường xuyên, tuổi thọ trung bình phấn đấu đạt trên 80 tuổi, trong đó số năm sống khỏe mạnh đạt trên 71 năm.
Để hiện thực hóa tầm nhìn này, điều quan trọng không chỉ nằm ở nguồn lực đầu tư mà còn ở quyết tâm đổi mới quản lý và sự tham gia chủ động của toàn xã hội. Mỗi địa phương cần có cách làm phù hợp với đặc điểm dân cư, điều kiện kinh tế và không gian phát triển; mỗi thiết chế phải thực sự trở thành địa chỉ sinh hoạt văn hóa, thể thao hữu ích; mỗi người dân cần được khuyến khích trở thành chủ thể trong quá trình chăm sóc sức khỏe của chính mình.
Khi những công trình văn hóa, thể thao được khai thác đúng công năng, khi công viên và không gian công cộng trở thành điểm hẹn vận động mỗi ngày, khi thói quen tập luyện được hình thành từ gia đình, nhà trường đến nơi làm việc, mục tiêu xây dựng một xã hội khỏe mạnh sẽ có nền tảng vững chắc hơn.
Đó cũng chính là giá trị sâu xa của Đề án: đưa chăm sóc sức khỏe vượt ra khỏi phạm vi của ngành y tế, trở thành trách nhiệm chung của các cấp, các ngành và toàn dân; đồng thời biến hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở thành nguồn lực thiết thực phục vụ phát triển con người Việt Nam toàn diện trong kỷ nguyên mới.
