18/11/2026 lúc 01:38 (GMT+7)
Breaking News

An ninh môi trường - điểm tựa chiến lược cho phát triển xanh và bền vững

Bảo đảm an ninh môi trường không còn đơn thuần là nhiệm vụ kiểm soát ô nhiễm hay bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, mà đang trở thành yêu cầu chiến lược gắn trực tiếp với an ninh quốc gia, an ninh con người và chất lượng tăng trưởng. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, suy thoái hệ sinh thái và những rủi ro môi trường ngày càng phức tạp, chủ động phòng ngừa, quản trị rủi ro và thúc đẩy chuyển đổi xanh chính là nền tảng để Việt Nam phát triển nhanh, bền vững.

An ninh môi trường - điểm tựa chiến lược cho phát triển xanh và bền vững. Ảnh minh họa - Một góc khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ

Từ bảo vệ môi trường đến bảo đảm an ninh môi trường

Môi trường là không gian sinh tồn, là nguồn lực đầu vào của nền kinh tế và cũng là yếu tố quyết định chất lượng cuộc sống. Khi môi trường bị tổn thương, những tác động không dừng lại ở sự suy giảm cảnh quan hay chất lượng tài nguyên, mà có thể lan rộng thành những hệ lụy đối với sức khỏe cộng đồng, sinh kế, an sinh xã hội, hoạt động sản xuất và sự ổn định của nền kinh tế.

Thực tiễn cho thấy, ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn, suy giảm chất lượng nguồn nước ở một số lưu vực sông, tình trạng ô nhiễm tại khu công nghiệp, làng nghề và áp lực chất thải trong sản xuất nông nghiệp đang đặt ra những thách thức đáng quan tâm. Cùng với đó, biến đổi khí hậu làm gia tăng nguy cơ thiên tai cực đoan, xâm nhập mặn, sạt lở, hạn hán và những biến động khó lường của hệ sinh thái. Đây không còn là những vấn đề riêng lẻ của ngành môi trường, mà đã trở thành thách thức có tính liên ngành, liên vùng, tác động trực tiếp đến năng lực phát triển của đất nước.

Trong bối cảnh đó, việc Bộ Chính trị ban hành Chỉ thị số 15-CT/TW về bảo đảm an ninh môi trường có ý nghĩa quan trọng cả về nhận thức và định hướng hành động. Văn kiện đặt yêu cầu bảo đảm an ninh môi trường trong tổng thể chiến lược bảo vệ Tổ quốc và phát triển đất nước, qua đó khẳng định môi trường không chỉ là đối tượng cần bảo vệ mà còn là một cấu phần thiết yếu của an ninh quốc gia và an ninh con người.

Điểm đáng chú ý của cách tiếp cận này là chuyển từ tư duy xử lý hậu quả sang phòng ngừa chủ động; từ giải quyết những điểm nóng ô nhiễm riêng lẻ sang quản trị tổng thể các nguy cơ, rủi ro môi trường. Điều đó đòi hỏi mỗi quyết định phát triển phải tính đến sức chịu tải của môi trường, khả năng phục hồi của hệ sinh thái và những tác động dài hạn đối với cộng đồng.

Quản trị rủi ro - yêu cầu mới của nền kinh tế xanh

Một trong những vấn đề cốt lõi của bảo đảm an ninh môi trường là phải thay đổi cách thức quản lý và điều hành phát triển. Nếu trước đây công tác bảo vệ môi trường thường tập trung vào kiểm tra, xử lý vi phạm và khắc phục ô nhiễm sau khi xảy ra, thì trong giai đoạn mới, yêu cầu đặt ra là phải nhận diện nguy cơ ngay từ đầu, đánh giá đầy đủ tác động và xây dựng phương án kiểm soát trước khi rủi ro trở thành sự cố.

Chỉ thị số 15-CT/TW ngày 15/10/2026 của Bộ Chính trị nhấn mạnh việc tích hợp yêu cầu đánh giá, quản trị rủi ro an ninh môi trường ngay từ quá trình hoạch định chính sách, chiến lược, quy hoạch, chương trình và dự án có khả năng tác động lớn đến môi trường. Đặc biệt, nguyên tắc chủ thể tạo ra rủi ro phải chịu trách nhiệm tương xứng với mức độ rủi ro và hậu quả gây ra cần được thực hiện nghiêm túc. Đây là cơ sở quan trọng để nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp, nhà đầu tư và các chủ thể tham gia hoạt động kinh tế.

Trong thực tiễn, một dự án có thể tạo ra giá trị kinh tế đáng kể trong ngắn hạn nhưng đồng thời gây áp lực lớn lên nguồn nước, đất đai, không khí và hệ sinh thái trong dài hạn. Nếu những chi phí môi trường không được tính toán đầy đủ, lợi ích kinh tế trước mắt có thể phải đánh đổi bằng những tổn thất xã hội lâu dài. Vì vậy, chất lượng tăng trưởng không thể chỉ được đo bằng quy mô vốn đầu tư, sản lượng hay tốc độ tăng trưởng, mà còn phải được đánh giá bằng khả năng sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải và bảo đảm an toàn môi trường.

Đối với các khu công nghiệp, cụm công nghiệp, làng nghề và khu vực sản xuất nông nghiệp, cần tăng cường giám sát nguồn thải, kiểm soát chất lượng nước, khí thải, chất thải rắn; đồng thời nâng cao trách nhiệm của chủ đầu tư trong vận hành hệ thống xử lý môi trường. Những khu vực có nguy cơ ô nhiễm cao cần được phân loại, theo dõi thường xuyên, có phương án ứng phó cụ thể và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan chức năng.

Đặc biệt, quản trị môi trường cần được triển khai theo tư duy liên vùng, liên ngành và liên lưu vực. Một nguồn ô nhiễm không nhất thiết chỉ ảnh hưởng trong phạm vi địa giới hành chính nơi phát sinh, mà có thể lan truyền theo dòng chảy, không khí hoặc chuỗi cung ứng, tác động đến nhiều địa phương. Bởi vậy, việc chia sẻ thông tin, phối hợp kiểm tra và xử lý các vấn đề môi trường cần vượt qua những giới hạn quản lý hành chính thông thường.

Khoa học công nghệ và dữ liệu mở đường cho quản trị chủ động

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, khoa học công nghệ được xác định là một trong những động lực quan trọng để nâng cao năng lực bảo đảm an ninh môi trường. Thay vì phụ thuộc chủ yếu vào hoạt động kiểm tra định kỳ hoặc phát hiện sự cố sau khi xảy ra, các cơ quan quản lý cần từng bước xây dựng hệ thống giám sát thông minh, có khả năng phân tích dữ liệu, dự báo xu hướng và cảnh báo sớm những nguy cơ tiềm ẩn.

Chỉ thị số 15-CT/TW đặt ra yêu cầu phát triển hệ thống giám sát, phân tích, dự báo, cảnh báo sớm và bản đồ rủi ro an ninh môi trường trên nền tảng số; đồng thời hoàn thiện, tích hợp và liên thông cơ sở dữ liệu môi trường với các hệ thống dữ liệu liên quan. Đây là hướng đi có ý nghĩa thiết thực, giúp chuyển phương thức quản lý từ phản ứng thụ động sang điều hành dựa trên bằng chứng và thông tin cập nhật.

Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo, công nghệ viễn thám, hệ thống quan trắc tự động, cảm biến môi trường và phân tích dữ liệu lớn có thể hỗ trợ phát hiện sớm những biến động bất thường về chất lượng không khí, nguồn nước, đất đai và hệ sinh thái. Những dữ liệu này, nếu được kết nối và khai thác hiệu quả, sẽ giúp cơ quan chức năng xác định khu vực có nguy cơ cao, đánh giá mức độ ảnh hưởng và lựa chọn phương án ứng phó phù hợp.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi đi cùng với năng lực quản trị và cơ chế phối hợp hiệu quả. Cần chú trọng xây dựng cơ sở dữ liệu có tính thống nhất, bảo đảm khả năng chia sẻ giữa các cấp, ngành; chuẩn hóa quy trình thu thập, kiểm chứng và sử dụng thông tin. Đồng thời, cần đầu tư cho nghiên cứu khoa học, đào tạo nhân lực chuyên môn và thúc đẩy hợp tác giữa cơ quan quản lý nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp.

Một yêu cầu không kém phần quan trọng là nâng cao năng lực dự báo và ứng phó với những rủi ro mới phát sinh từ quá trình chuyển đổi năng lượng, phát triển vật liệu mới, công nghệ mới và các mô hình sản xuất mới. Chuyển đổi xanh mở ra nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra những vấn đề cần được quản trị chặt chẽ, từ xử lý chất thải công nghiệp, pin và thiết bị năng lượng tái tạo hết vòng đời đến kiểm soát hóa chất và bảo đảm an toàn trong các hoạt động công nghệ cao.

Doanh nghiệp và cộng đồng - chủ thể của trách nhiệm xanh

Bảo đảm an ninh môi trường không thể chỉ dựa vào bộ máy quản lý nhà nước. Một nền tảng môi trường an toàn, ổn định và bền vững chỉ có thể được hình thành khi doanh nghiệp, người dân và cộng đồng thực sự tham gia vào quá trình nhận diện, phòng ngừa, giám sát và ứng phó với các nguy cơ.

Đối với doanh nghiệp, trách nhiệm môi trường cần được nhìn nhận như một bộ phận cấu thành năng lực cạnh tranh và chiến lược phát triển dài hạn. Việc đầu tư công nghệ sạch, sử dụng tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải, tái chế nguyên liệu và xây dựng mô hình kinh tế tuần hoàn không chỉ giúp hạn chế tác động tiêu cực đến môi trường mà còn tạo điều kiện nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường trong nước và quốc tế.

Đặc biệt, trong bối cảnh các tiêu chuẩn xanh, yêu cầu truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm môi trường trong chuỗi cung ứng ngày càng được chú trọng, doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động thích ứng. Việc chậm đổi mới công nghệ, thiếu minh bạch về môi trường hoặc không kiểm soát được phát thải có thể làm suy giảm khả năng tiếp cận thị trường, ảnh hưởng đến uy tín thương hiệu và cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Ở góc độ cộng đồng, mỗi người dân cần được tạo điều kiện tiếp cận thông tin môi trường chính xác, kịp thời và dễ hiểu. Những hành động thiết thực như phân loại rác tại nguồn, hạn chế sản phẩm nhựa dùng một lần, tiết kiệm điện, nước, sử dụng phương tiện giao thông thân thiện với môi trường và tham gia giám sát các hoạt động có nguy cơ gây ô nhiễm cần trở thành thói quen trong đời sống.

Cùng với đó, chính quyền cơ sở giữ vai trò quan trọng trong việc nắm bắt tình hình, phát hiện sớm các nguy cơ và tổ chức ứng phó tại địa bàn. Việc phát huy vai trò của tổ dân phố, thôn, bản, các tổ chức đoàn thể, người có uy tín trong cộng đồng sẽ góp phần hình thành mạng lưới giám sát môi trường từ cơ sở. Khi người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể tham gia bảo vệ môi trường, hiệu quả thực thi chính sách sẽ được nâng lên rõ rệt.

Gắn an ninh môi trường với hội nhập và phát triển bền vững

Trong một thế giới có sự liên kết ngày càng chặt chẽ, các vấn đề môi trường không còn bị giới hạn bởi biên giới quốc gia. Biến đổi khí hậu, suy giảm đa dạng sinh học, ô nhiễm biển, suy thoái nguồn nước và dịch chuyển các nguy cơ ô nhiễm xuyên biên giới đều đòi hỏi sự phối hợp ở phạm vi khu vực và toàn cầu.

Đối với Việt Nam, chủ động bảo đảm an ninh môi trường vừa là yêu cầu nội tại của quá trình phát triển, vừa là điều kiện để thực hiện hiệu quả các cam kết quốc tế về khí hậu, bảo tồn thiên nhiên và phát triển bền vững. Việc tăng cường hợp tác nghiên cứu, trao đổi dữ liệu, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và phối hợp xử lý các nguy cơ môi trường xuyên biên giới sẽ góp phần nâng cao năng lực ứng phó của quốc gia.

Đáng chú ý, hội nhập xanh cũng đặt ra yêu cầu phải nâng cao năng lực thích ứng trước những thay đổi của tiêu chuẩn môi trường quốc tế và các cơ chế thương mại mới. Việt Nam cần chủ động nắm bắt xu hướng, hoàn thiện chính sách trong nước, hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ và bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu hội nhập với lợi ích quốc gia, năng lực cạnh tranh và quyền phát triển chính đáng.

Có thể khẳng định, an ninh môi trường là nền tảng quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh và bền vững. Chỉ thị số 15-CT/TW đã mở ra một cách tiếp cận toàn diện hơn, trong đó bảo vệ môi trường gắn với quản trị rủi ro, bảo đảm an ninh quốc gia, phát triển kinh tế xanh và nâng cao chất lượng cuộc sống của Nhân dân.

Điều quan trọng hiện nay là cụ thể hóa những định hướng đó thành chương trình hành động có mục tiêu, lộ trình và trách nhiệm rõ ràng; khắc phục tình trạng triển khai phân tán, thiếu phối hợp hoặc nặng về hình thức. Mỗi bộ, ngành, địa phương cần xác định những nguy cơ môi trường trọng yếu trên địa bàn, xây dựng phương án phòng ngừa và ứng phó phù hợp; mỗi doanh nghiệp cần coi trách nhiệm môi trường là một tiêu chí trong quản trị; mỗi người dân cần hình thành ý thức chủ động bảo vệ không gian sống.

Phát triển xanh không chỉ là lựa chọn của tương lai mà là yêu cầu tất yếu của hiện tại. Một nền kinh tế có thể tăng trưởng nhanh, nhưng chỉ có thể phát triển bền vững khi được đặt trên nền tảng môi trường an toàn, hệ sinh thái được bảo tồn và nguồn tài nguyên được sử dụng có trách nhiệm. Bảo đảm an ninh môi trường vì thế không chỉ là bảo vệ thiên nhiên, mà còn là bảo vệ thành quả phát triển, bảo vệ sinh kế hôm nay và gìn giữ cơ hội phát triển cho các thế hệ mai sau.

Hoàng Minh Tiến