Trong những ngày đau thương, mất mát của dân tộc Việt Nam khi Đại tướng Võ Nguyên Giáp “Về với tổ tiên”, tôi đã đọc và được nghe nhiều bài đánh giá về tầm vóc công lao của Đại tướng Võ Nguyên Giáp trên các kênh truyền hình Quốc tế và trong nước. Các phương tiện truyền thông lại một lần nữa truyền đi lời bày tỏ của Tướng Pháp Marcel Bigeard: "xin ngả mũ chào bái phục tướng Giáp“ và lòng khâm phục của các tướng Mỹ, Anh, thừa nhận tướng Giáp "là một thống soái quân sự cỡ lớn” và “một trong những thống soái lớn nhất trong tất cả các thời đại”. Những ngôn từ được phát ra từ các chính khách, nhà nghiên cứu đều hội tụ ở một ý đó là Đại tướng Võ Nguyên Giáp là Đại danh tướng, một người tài hiếm có. Còn tôi, một trong những người được gặp Đại tướng Võ Nguyên Giáp với vai trò là thành viên trong quỹ hỗ trợ sáng tạo kỹ thuật Việt Nam (VIFOТЕC), lại càng thấy rõ hơn tài năng đức độ của Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Bác thật đúng với những lời ghi nhận trên.
Tôi được biết, thuở sinh thời, Đại tướng Võ Nguyên Giáp quan tâm đến khoa học kỹ thuật từ rất sớm: ngay sau khi đất nước được thống nhất, Đại tướng đã có những việc làm cụ thể để khuyến khích và thúc đẩy khoa học kỹ thuật phát triển. Trong cuốn “Võ Nguyên Giáp hào khí trăm năm” của tác giả Trần Thái Bình từng nhấn mạnh rằng trong suốt 15 năm rời Bộ Quốc phòng sang phụ trách khoa học kỹ thuật, những đóng góp của Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã thực sự trở thành một đòn bẩy cho sức đột phá cho cách mạng khoa học kỹ thuật Việt Nam trong thời điểm đất nước vừa thống nhất. Đại tướng cho rằng với trình độ còn rất thấp, nền kinh tế và khoa học kỹ thuật nước ta lúc bấy giờ (sau năm 1975) là làm thế nào để phát triển nhanh để tiến lên trình độ cao, rút ngắn khoảng cách với các nước tiên tiến và các nước đang phát triển trên khu vực là một vấn đề lớn. Không còn vấn đề nào khác là đi thẳng vào khoa học kỹ thuật của thời đại một cách phù hợp với điều kiện xã hội của nước ta.
Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã đầy công nghiên cứu về vấn đề đó. Giữa năm 1976, chưa rời Bộ Quốc phòng Đại tướng đã thành lập một nhóm nghiên cứu về cách mạng khoa học kỹ thuật trên thế giới và cả nước ta. Đại tướng đã trực tiếp làm nhóm trưởng cùng nghiên cứu và thảo luận với các thành viên trong nhóm. Sau khi có kết quả của nhóm nghiên cứu này, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã có một bản báo cáo về Khoa học và Kỹ thuật ở nước ta tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ 4 vào tháng 12 năm 1976, nêu lên luận điểm về 3 cuộc cách mạng trong đó cuộc cách mạng kỹ thuật là then chốt.
Qua đó, liên hệ với thực tiễn đất nước, Đại tướng Võ Nguyên Giáp bày tỏ quan niệm phải gắn chặt khoa học với kinh tế, kinh tế với khoa học, nhất thể hóa khoa học với kinh tế, kết hợp chặt chẽ khoa học với xã hội với khoa học tự nhiên và khoa học kỹ thuật, giảng dạy với nghiên cứu sản xuất. Đại tướng quan niệm chiến lược khoa học và kỹ thuật phải là một bộ phận hữu cơ là một cơ sở của chiến lược khoa học xã hội.
Với riêng tôi, những lần tiếp xúc, làm việc trực tiếp với Đại tướng Võ Nguyên Giáp càng khiến tôi thấu hiểu sự quan tâm đặc biệt của Đại tướng đối với lĩnh vực này.
Lần đầu tiên tôi gặp Đại tướng Võ Nguyên Giáp là năm 1989 tại Lễ trao giải thưởng Hội thi Sáng tạo Khoa học Kỹ thuật toàn quốc, chúng tôi gọi Đại tướng thân mật là “Bác Giáp” và Đại tướng Võ Nguyên Giáp cũng vui vẻ cho phép cách xưng hô đó. Lúc đó Bác đang là Phó Chủ tịch hội đồng Bộ trưởng, phụ trách khoa học kỹ thuật và công nghệ. Tôi đang làm trong ban thư ký Hội thi Sáng tạo kỹ thuật toàn quốc lần thứ I với sự phối hợp tổ chức của Ủy ban Khoa học Nhà nước (sau này là Bộ Khoa học và Công nghệ), Liên hiệp các hội Khoa học Kỹ thuật Việt Nam, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, Bộ Tài chính) và do Cục Sáng chế lúc đó là đơn vị thường trực hội thi.
Bác Giáp đến trao giải nhất cho anh Lê Hồng là một kỹ sư về hưu của vùng miền núi Thanh Ba, Vĩnh Phú với sản phẩm là bếp cải tiến TK90. Trong khi đó cả Viện nghiên cứu của Nhà nước được cấp kinh phí là 300 triệu (300 triệu lúc đó quý lắm phải tương đương 3 tỷ bây giờ) và Viện nghiên cứu đó được giải ba, họ có khiếu nại và sau đó Hội đồng giám khảo quốc gia phải so sánh bằng cách đốt hai bếp trực tiếp thì thấy bếp của anh Lê Hồng tiết kiệm được 37% mà của viện nghiên cứu khoa học được 17%. Trao giải xong Bác Giáp có phát biểu trong buổi lễ tại Bảo tàng Hồ Chí Minh là cần khuyến khích tài năng sáng tạo trong cả nước, đặc biệt là các nhà sáng tạo, không phải là người nhà nước mà người ta đam mê, hăng hái, sáng tạo thì Nhà nước có hỗ trợ kinh phí là điều đương nhiên nhưng mà cần có một cái quỹ gọi là khuyến khích các nhà khoa học.
Tôi còn nhớ, lúc đó để chuẩn bị cho sự ra đời của Quỹ, theo gợi ý của TS. Lê Bích Thắng, Ban tổ chức mời Phó Thủ tướng Trần Đức Lương làm Chủ tịch quỹ. Phó Thủ tướng Trần Đức Lương đã nhận lời và tổ chức cuộc họp của các thành viên hội đồng gồm 6 Bộ trưởng họp ở 39 Trần Hưng Đạo, Hà Nội, và được 6 cơ quan ra nghị quyết liên bộ thành lập quỹ này gồm: Liên hiệp các hội Khoa học Kỹ thuật Việt Nam; Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam; Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh; Bộ Khoa học và Công nghệ; Bộ Tài chính; Bộ Lao động Thương binh và Xã hội.
Phó Thủ tướng Trần Đức Lương khi đó gợi ý nên mời Đại tướng Võ Nguyên Giáp làm Chủ tịch danh dự của quỹ VIFOTEC. Chúng tôi cùng Giáo sư Hà Học Trạc và bà Ngô Bá Thành tới tận nhà bác Giáp để mời. Thật may mắn là bác vui vẻ nhận lời (cuối năm 1992 đầu năm 1993) và có chỉ đạo là làm sao khuyến khích người có tài năng sáng tạo, sáng kiến thành một phong trào mạnh mẽ trong quần chúng (bác Giáp nhấn mạnh điều này).
Trong quá trình hoạt động, nhiều lần bác Giáp cùng các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước như nguyên Tổng Bí thư Lê Khả Phiêu, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng, đồng chí Nguyễn Phú Trọng lúc đó là Bí thư thành ủy Hà Nội đến dự các hội nghị, triển lãm do Quỹ VIFOTEC tổ chức, dự các cuộc họp của VIFOTEC vì sự nghiệp sáng tạo khoa học công nghệ Việt Nam và còn có thêm bác Đoàn Duy Thành trong Phòng Thương mại rất nhiệt tình tham gia. Nhân kỷ niệm 10 năm thành lập Quỹ VIFOTEC, bác Giáp còn đến dự lễ trao giải thưởng và trao kỷ niệm chương “Vì sự nghiệp sáng tạo công nghệ Việt Nam” cho các đồng chí có nhiều đóng góp cho Quỹ như đồng chí Nguyễn Mạnh Câm, đồng chí Nguyễn Phú Trọng, đồng chí Phạm Khôi Nguyên, GS. Hà Học Trạc, GS. Viện sĩ Vũ Tuyên Hoàng, TS. Hồ Đức Việt, TS. Nguyễn An Định, GS. TS Tào Hữu Phùng, GS.TS Hồ Huy Liêm...
Trong quá trình hoạt động cùng VIFOTEC, Đại tướng Võ Nguyên Giáp thường dẫn lời Bác Hồ khi còn sống đã luôn luôn nhắc nhở rằng sáng kiến và kinh nghiệm là của quý của dân tộc. Chúng ta phải biết trân trọng và phát triển. Do vậy Đại tướng muốn Quỹ VIFOTEC phải là quỹ Nobel của Việt Nam. Đại tướng đã tặng cho Quỹ VIFOTEC 8 chữ vàng: “Khoa học - Công tâm - Liêm khiết - Hiệu quả”. Đến bây giờ chúng tôi vẫn đang thực hiện theo 8 chữ vàng mà Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã tặng.
Điều mà những người làm khoa học kính phục, quý trọng ở con người Đại tướng Võ Nguyên Giáp là cả khi khỏe mạnh hay khi đau yếu, ông vẫn hướng tới việc chung, cho sự nghiệp đổi mới, sáng tạo của đất nước. Khi sức khỏe không còn đủ để đến tham dự các lễ trao giải, tôn vinh nhà khoa học thì Đại tướng vẫn dõi theo; các thành viên trong Quỹ và Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam vẫn đến gặp Đại tướng để báo cáo và nghe chỉ đạo.
Những năm cuối đời, Đại tướng đã nêu ba vấn đề cần được Quỹ lưu tâm. Đại tướng Võ Nguyên Giáp nói: “Khoa học kỹ thuật là quan trọng rồi, nhưng khoa học về quản lí cũng rất quan trọng. Phải đưa lĩnh vực này vào để xây dựng tiêu chí trao giải thưởng hằng năm".
Thế nhưng khi đưa ra Hội đồng bảo trợ thì mọi người đều thấy khó vì giải pháp quản lí luôn biến động. Bởi hôm nay có thể rất hay nhưng ngày mai có thể không đúng. Trong khi đó lại chưa có kinh nghiệm, cho nên đánh giá vấn đề này là một quá trình. Do vậy chúng tôi vẫn chưa làm được.
Rồi Đại tướng Võ Nguyên Giáp cũng muốn đưa khoa học xã hội vào giải thưởng. Đây cũng là lĩnh vực khó vì khó đo đếm, khó xây dựng tiêu chí.
Một điểm quan trọng nữa là Đại tướng Võ Nguyên Giáp muốn chú trọng đưa vào khoa học nghiên cứu biển, kinh tế biển. Lĩnh vực này theo Đại tướng nhận định, Việt Nam chậm hơn so với các nước trong khu vực, do vậy cần phải thúc đẩy hơn nữa. Đại tướng đã đưa chiến lược quân sự vào khoa học kỹ thuật. Muốn toàn dân tham gia vào sáng tạo khoa học kỹ thuật.
Cũng chính vì thấm nhuần quan điểm này nên Quỹ VIFOTEC đã cổ gắng tổ chức các Giải thưởng, hội thi, cuộc thi mang tầm cỡ quốc gia và quốc tế trên nhiều diện, nhiều đối tượng có thể tham gia (tử nhà khoa học đến người nông dân, sinh viên các trường đại học, học sinh, thanh thiếu niên nhi đồng toàn quốc... tham gia vào nghiên cứu sáng tạo) tạo nên một phong trào sáng tạo khoa học công nghệ rộng khắp cả nước.
Chúng tôi muốn cổ vũ các nhà khoa học Việt Nam, những người con của Việt Nam để đúng như lời Đại tướng căn dặn: “Với tinh thần yêu nước và trí tuệ sáng tạo nỗ lực vượt bậc và đạt những thành tựu mới, những ĐIỆN BIÊN PHỦ lớn nhỏ trong lĩnh vực của mình để góp phần xứng đáng vào sự nghiệp đổi mới, công nghiệp hóa điện đại hóa xã hội chủ nghĩa, đưa nước Việt Nam tiến lên nhanh hơn, vững hơn, tiến kịp với các nước trên thế giới”.
Nay Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã đi về cõi vĩnh hằng, ba vấn đề ông nhắc tới chúng tôi vẫn chưa thực hiện được. Đây là những vấn đề Đại tướng đã dặn dò, vì vậy cá nhân tôi và anh em Quỹ VIFOTEC và các đồng nghiệp ở Liên hiệp các hội Khoa học Kỹ thuật 63 tỉnh, thành phố luôn tự nhủ rằng cần quyết tâm thực hiện, thế hệ mình chưa làm được phải nhắc nhở thế hệ sau lưu tâm.
Có thể nói, vị Chủ tịch danh dự đầu tiên của Quỹ VIFOTEC luôn luôn có sự ưu ái đặc biệt với Quỹ VIFOTEC mà tôi may mắn là thành viên. Được tiếp xúc, làm việc với Đại tướng Võ Nguyên Giáp, dù thời gian ít ỏi nhưng tôi càng hiểu hơn về tầm vóc lớn lao trí tuệ vượt trội của vị Đại tướng cũng như sự giản dị, mộc mạc trong đời sống hàng ngày của ông. Để đến nay, dù đã ra đi trong niềm tiếc thương vô hạn không gì bù đắp nổi nhưng tinh thần của Đại tướng sẽ còn làm nguồn động lực vô biên cho mỗi chúng tôi làm tốt hơn nữa trong việc phát triển sâu rộng những thành quả của quỹ VIFOTEC và phải đưa những ứng dụng có được từ các giải thưởng từ VIFOTEC vào đời sống sản xuất thiết thực hơn và thành tựu hơn.
TS. Lê Xuân Thảo - Phó Chủ tịch thường trực Quỹ Vifotec
