Biến đổi khí hậu, thời tiết cực đoan và các hoạt động sản xuất, sinh hoạt của con người đang làm gia tăng nguy cơ cháy rừng tại nhiều địa phương. Mỗi vụ cháy rừng không chỉ gây thiệt hại về tài nguyên, môi trường và đa dạng sinh học mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của người dân, an ninh sinh thái và mục tiêu phát triển bền vững. Chủ động phòng, chống cháy rừng cần được xác định là nhiệm vụ trọng tâm, thường xuyên, lấy phòng ngừa là chính, kết hợp chặt chẽ giữa ứng dụng khoa học công nghệ, quản lý nhà nước và phát huy vai trò của cộng đồng dân cư. Các quy định hiện hành cũng nhấn mạnh nguyên tắc lấy phòng ngừa là chính, chủ động phát hiện, ngăn chặn và xử lý kịp thời cháy rừng theo phương châm "bốn tại chỗ".
Rừng có vai trò đặc biệt quan trọng trong bảo vệ môi trường, duy trì cân bằng sinh thái, bảo tồn đa dạng sinh học và ứng phó với biến đổi khí hậu. Điều kiện thời tiết cực đoan và nắng nóng kéo dài, nguy cơ cháy rừng luôn hiện hữu, đe dọa trực tiếp đến tài nguyên rừng và đời sống kinh tế - xã hội. Hiệu quả bảo vệ rừng phụ thuộc rất lớn vào công tác phòng ngừa, chuẩn bị và ứng phó từ sớm, từ xa. Nguy cơ cháy rừng gia tăng trong mùa khô, xã Lệ Ninh đã chủ động triển khai đồng bộ nhiều giải pháp phòng cháy, chữa cháy rừng, từ củng cố lực lượng, tăng cường tuyên truyền đến tổ chức tuần tra, canh gác và chuẩn bị phương tiện sẵn sàng ứng cứu.
Với vai trò hấp thụ carbon, điều hòa khí hậu, bảo vệ nguồn nước, chống xói mòn đất và bảo tồn đa dạng sinh học, rừng được ví như “lá phổi xanh” của quốc gia. Các quốc gia đang hướng tới mô hình tăng trưởng xanh và phát triển bền vững, rừng không đơn thuần là nguồn tài nguyên thiên nhiên mà còn là tài sản sinh thái có giá trị lâu dài. Bảo vệ rừng vì thế đồng nghĩa với bảo vệ nền tảng cho phát triển kinh tế, bảo đảm an ninh môi trường và nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.
Những tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu đang làm gia tăng nguy cơ cháy rừng tại nhiều địa phương. Nắng nóng kéo dài, hạn hán cực đoan và độ ẩm không khí giảm sâu khiến vật liệu cháy trong rừng dễ bắt lửa hơn. Bên cạnh các yếu tố tự nhiên, những hoạt động của con người như đốt nương làm rẫy, xử lý thực bì sau khai thác hoặc sử dụng lửa thiếu an toàn trong và ven rừng vẫn là nguyên nhân phổ biến dẫn đến các vụ cháy. Thực tế này cho thấy công tác quản lý rừng cần chuyển mạnh từ tư duy ứng phó khi sự cố xảy ra sang quản trị rủi ro chủ động, lấy phòng ngừa làm trọng tâm nhằm hạn chế thấp nhất nguy cơ cháy rừng.
Cháy rừng ngày nay cũng không còn là vấn đề riêng của ngành lâm nghiệp. Mỗi vụ cháy đều để lại những hệ lụy nghiêm trọng đối với môi trường, tài nguyên thiên nhiên và đời sống kinh tế - xã hội. Không chỉ gây thiệt hại về diện tích rừng, cháy rừng còn làm gia tăng phát thải khí nhà kính, ảnh hưởng đến đa dạng sinh học, đe dọa nguồn nước và tác động trực tiếp đến sinh kế của người dân sống phụ thuộc vào rừng. Phòng, chống cháy rừng cần được tiếp cận như một nhiệm vụ phát triển tổng hợp, gắn với bảo vệ môi trường, quản lý tài nguyên và bảo đảm an ninh phi truyền thống trong bối cảnh mới.
Nâng cao năng lực dự báo và cảnh báo sớm là một trong những giải pháp quan trọng để hạn chế nguy cơ cháy rừng. Việc thường xuyên theo dõi diễn biến thời tiết, xác định các khu vực trọng điểm có nguy cơ cao và tổ chức trực canh trong mùa khô giúp các địa phương chủ động triển khai biện pháp phòng ngừa từ sớm. Xã Lệ Ninh là địa bàn có diện tích rừng khá lớn với gần 788ha rừng, trong đó hơn 527ha là rừng trồng sản xuất gồm các loại cây như keo, tràm và cao su. Địa phương nằm trong khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của gió Tây Nam khô nóng, đặc biệt vào giai đoạn từ tháng 3 đến tháng 9 hằng năm. Điều kiện thời tiết khắc nghiệt làm giảm độ ẩm của thảm thực vật và vật liệu cháy dưới tán rừng, khiến nguy cơ cháy luôn ở mức cao. Bên cạnh đó, đặc điểm sản xuất lâm nghiệp của địa phương với diện tích keo và cao su trồng xen kẽ cũng làm gia tăng nguy cơ cháy lan khi người dân xử lý thực bì sau khai thác.
Ngoài yếu tố thời tiết, công tác kiểm soát các nguồn phát sinh cháy cũng đặt ra nhiều thách thức. Với 27 thôn phân bố xen kẽ trong khu vực có rừng, các hoạt động chăn thả gia súc, khai thác lâm sản hay đốt ong lấy mật vẫn diễn ra thường xuyên. Cùng với đó, tuyến đường Hồ Chí Minh và đường cao tốc đi qua địa bàn với mật độ phương tiện lớn cũng tiềm ẩn nguy cơ phát sinh nguồn lửa từ bên ngoài. Thực tế này cho thấy yếu tố con người vẫn là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến nhiều vụ cháy rừng, đòi hỏi công tác tuyên truyền, kiểm tra và quản lý việc sử dụng lửa phải được thực hiện thường xuyên, liên tục và chặt chẽ.
Nhận thức rõ những nguy cơ đó, xã Lệ Ninh đã quán triệt phương châm lấy phòng ngừa là chính, chủ động xây dựng các phương án phòng cháy, chữa cháy phù hợp với điều kiện thực tế của từng khu vực. Ban Chỉ đạo thực hiện Chương trình mục tiêu phát triển lâm nghiệp bền vững đồng thời là Ban Chỉ đạo phòng cháy, chữa cháy rừng cấp xã được kiện toàn nhằm bảo đảm công tác chỉ đạo, điều hành thống nhất và kịp thời. Điểm nổi bật trong công tác bảo vệ rừng của địa phương là việc phát huy hiệu quả lực lượng tại chỗ theo phương châm “bốn tại chỗ”. Toàn bộ 27 thôn trên địa bàn đều thành lập tổ bảo vệ rừng và đội phòng cháy, chữa cháy rừng, tạo nên mạng lưới giám sát rộng khắp ngay từ cơ sở. Khi phát hiện sự cố, lực lượng tại chỗ có thể nhanh chóng huy động nhân lực, phương tiện và triển khai các biện pháp xử lý ban đầu trước khi có sự hỗ trợ từ cấp trên. Cách làm này không chỉ nâng cao khả năng ứng phó mà còn phát huy vai trò, trách nhiệm của cộng đồng trong bảo vệ tài nguyên rừng, góp phần hạn chế nguy cơ cháy và bảo đảm an toàn cho diện tích rừng trên địa bàn.
Mặc dù công tác phòng cháy, chữa cháy rừng đã được các địa phương quan tâm triển khai với nhiều giải pháp đồng bộ, song những thách thức đặt ra ngày càng lớn trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp. Nhiệt độ trung bình có xu hướng gia tăng, mùa khô kéo dài hơn và các đợt nắng nóng cực đoan xuất hiện với tần suất dày hơn đã làm cho thảm thực vật trong rừng dễ khô kiệt, gia tăng nguy cơ phát sinh cháy. Khi xảy ra hỏa hoạn, điều kiện thời tiết bất lợi còn khiến đám cháy lan nhanh, khó kiểm soát và gây thiệt hại lớn hơn so với trước đây. Điều này cho thấy cháy rừng đang trở thành một trong những thách thức môi trường nghiêm trọng gắn liền với tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu.
Bên cạnh yếu tố tự nhiên, đặc điểm địa hình và nguồn lực phòng cháy ở nhiều địa phương cũng đặt ra không ít khó khăn. Nhiều khu vực rừng nằm ở vùng đồi núi cao, xa khu dân cư, giao thông tiếp cận hạn chế nên việc phát hiện và triển khai lực lượng chữa cháy gặp nhiều trở ngại. Trong khi đó, trang thiết bị chuyên dụng phục vụ công tác phòng cháy, chữa cháy rừng tại một số nơi vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tiễn.
Một thách thức khác xuất phát từ nhận thức và hành vi của một bộ phận người dân sống gần rừng. Tập quán sử dụng lửa trong sản xuất nông, lâm nghiệp vẫn còn phổ biến, trong khi kỹ năng phòng cháy và ý thức chấp hành các quy định về bảo vệ rừng chưa đồng đều. Thực tế cho thấy phần lớn các vụ cháy rừng đều có nguyên nhân trực tiếp hoặc gián tiếp từ con người. Vì vậy, cùng với các biện pháp kỹ thuật, việc nâng cao nhận thức cộng đồng và xây dựng văn hóa ứng xử có trách nhiệm với tài nguyên rừng cần được xem là giải pháp lâu dài nhằm giảm thiểu nguy cơ cháy rừng từ gốc.
Cng tác phòng cháy, chữa cháy rừng cần được đổi mới theo hướng chủ động và ứng dụng mạnh mẽ khoa học công nghệ. Việc sử dụng công nghệ viễn thám, hệ thống thông tin địa lý (GIS), camera giám sát, cảm biến nhiệt và thiết bị bay không người lái có thể hỗ trợ phát hiện sớm các điểm phát sinh cháy, đồng thời cung cấp dữ liệu phục vụ công tác chỉ huy, điều hành. Nhiều quốc gia có diện tích rừng lớn như Australia và Canada đã xây dựng hệ thống giám sát cháy rừng dựa trên dữ liệu vệ tinh và trí tuệ nhân tạo, giúp nâng cao đáng kể khả năng cảnh báo sớm và quản lý rủi ro. Cùng với ứng dụng công nghệ, việc củng cố lực lượng phòng cháy, chữa cháy rừng tại cơ sở tiếp tục giữ vai trò then chốt. Trong các tháng cao điểm nắng nóng, xã Lệ Ninh duy trì chế độ trực thường xuyên, tăng cường tuần tra, vận hành hệ thống chòi canh và mạng lưới thông tin báo cháy nhằm bảo đảm phát hiện sớm, xử lý nhanh mọi tình huống phát sinh. Điều này khẳng định lực lượng tại chỗ luôn là yếu tố quyết định trong “thời gian vàng” xử lý đám cháy, góp phần hạn chế thiệt hại ngay từ giai đoạn ban đầu.
Việc thường xuyên thông báo cấp dự báo cháy rừng, vận động người dân ký cam kết bảo vệ rừng và kiểm soát chặt chẽ hoạt động sử dụng lửa đã góp phần nâng cao ý thức cộng đồng. Khi người dân nhận thức đầy đủ trách nhiệm và lợi ích gắn liền với tài nguyên rừng, công tác phòng cháy, chữa cháy sẽ có nền tảng xã hội vững chắc hơn, tạo nên sức mạnh tổng hợp trong bảo vệ rừng.
Về lâu dài, phòng cháy, chữa cháy rừng cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển lâm nghiệp bền vững. Điều này đòi hỏi phải nâng cao chất lượng quản lý tài nguyên rừng thông qua quy hoạch hợp lý, quản lý chặt chẽ các khu vực trọng điểm và bảo vệ nghiêm ngặt diện tích rừng tự nhiên. Công tác bảo vệ rừng không chỉ nhằm ngăn chặn nguy cơ cháy mà còn góp phần duy trì các giá trị sinh thái, bảo tồn đa dạng sinh học và bảo đảm an ninh môi trường. Song song với đó, phát triển kinh tế lâm nghiệp theo hướng đa giá trị là giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả bảo vệ rừng. Khi người dân có thu nhập ổn định từ các hoạt động kinh tế dưới tán rừng, dịch vụ môi trường rừng hoặc các sản phẩm lâm nghiệp bền vững, động lực tham gia bảo vệ rừng sẽ được củng cố mạnh mẽ hơn.
Chủ động phòng, chống cháy rừng là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo vệ tài nguyên rừng, môi trường sinh thái và bảo đảm phát triển bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp. Thực tiễn cho thấy, hiệu quả bảo vệ rừng phụ thuộc trước hết vào công tác phòng ngừa, dự báo sớm, sự chuẩn bị đầy đủ về lực lượng, phương tiện và sự tham gia tích cực của cộng đồng. Vì vậy, cần tiếp tục nâng cao năng lực quản trị rủi ro, đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ và phát huy trách nhiệm của toàn xã hội trong bảo vệ rừng, qua đó giữ gìn và phát huy giá trị của “lá phổi xanh” cho các thế hệ hôm nay và mai sau./.
Nguyễn Nam Khánh
