GS.TS Trình Quang Phú
Điều đáng chú ý ở Theo dấu chân Người không chỉ nằm ở dung lượng tác phẩm hay số lượng tư liệu được sử dụng. Giá trị của cuốn sách trước hết nằm ở cách tác giả tìm cách đưa một hành trình lịch sử lớn trở về với những con người, địa danh, công việc, cuộc gặp gỡ và những lựa chọn cụ thể của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh trong 30 năm ở nước ngoài, từ khi Người rời Bến Nhà Rồng năm 1911 đến khi trở về Tổ quốc năm 1941. Tác phẩm được xây dựng trên sự kết hợp giữa ngôn ngữ văn học và nguồn sử liệu phong phú, đưa người đọc đi qua nhiều quốc gia, thành phố và những chặng đường hoạt động khác nhau của Người. Nhưng phía sau những trang viết ấy còn là một hành trình dài của chính tác giả – một hành trình bắt đầu từ những năm tháng chiến tranh, tiếp nối qua nghề báo, văn chương và những chuyến đi tìm lại dấu tích của lịch sử.
TỪ NGƯỜI LÍNH, NHÀ BÁO ĐẾN HÀNH TRÌNH THEO DẤU CHÂN NGƯỜI
GS.TS Trình Quang Phú sinh năm 1940, quê ở Tuy An, Phú Yên; hiện là Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển Phương Đông và là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh. Con đường đến với văn chương của ông không tách rời những năm tháng đất nước chiến tranh và cuộc đời của một người trực tiếp chứng kiến nhiều biến động của lịch sử.
Từ khi còn nhỏ, ông đã sống trong không khí của cuộc kháng chiến. Theo những tư liệu về cuộc đời, năm 12 tuổi, Trình Quang Phú đã tham gia công việc liên lạc cho cách mạng. Những trải nghiệm ban đầu ấy, cùng môi trường gia đình và quê hương giàu truyền thống yêu nước, trở thành một phần quan trọng trong hành trang tinh thần của người cầm bút sau này.
Những năm tháng trưởng thành đưa ông đến với nghề báo, với công việc của một phóng viên chiến trường và những trải nghiệm trực tiếp giữa đời sống chiến đấu. Máy ảnh, sổ tay và ngòi bút trở thành những phương tiện để ông ghi lại con người và sự kiện trong một thời kỳ đặc biệt của đất nước. Chính từ thực tiễn ấy, việc viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với Trình Quang Phú không phải một đề tài đến từ sự lựa chọn đơn thuần của nghề nghiệp, mà dần trở thành một mạch sáng tác xuyên suốt. Trong các sáng tác của ông cho thấy mạch viết này được hình thành từ khá sớm. Miền Nam trong lòng Bác, Người là niềm tin, Đường Bác Hồ đi cứu nước, Theo Bác Hồ đi kháng chiến, Từ làng Sen đến bến Nhà Rồng, Bác Hồ ở Phan Thiết… là những tác phẩm gắn với nhiều lát cắt khác nhau về Chủ tịch Hồ Chí Minh. Nhiều tác phẩm trong số đó được tái bản, cho thấy sự quan tâm của bạn đọc cũng như một quá trình tích lũy tư liệu liên tục của tác giả. Ở những tác phẩm ấy, có thể nhận ra một cách tiếp cận nhất quán: GS.TS. Trình Quang Phú không chỉ kể lại một sự kiện lịch sử mà thường đặt sự kiện trong hoàn cảnh cụ thể của con người – nhân vật đang sống ở đâu, làm gì, gặp ai, đối diện với những khó khăn nào và lựa chọn ra sao. Từ đó, lịch sử không còn chỉ là những mốc thời gian mà trở thành một dòng đời có nhân vật, không gian và cảm xúc.
Nhìn Theo dấu chân Người trong toàn bộ hành trình sáng tác ấy, có thể thấy đây không phải một công trình xuất hiện đột ngột mà là kết quả của nhiều thập niên tích lũy. Đường Bác Hồ đi cứu nước đặt nền móng cho việc tái hiện hành trình của Người; Từ làng Sen đến bến Nhà Rồng mở rộng về những năm tháng từ tuổi thơ đến thời điểm Nguyễn Tất Thành quyết định ra đi tìm đường cứu nước; những tác phẩm sau đó tiếp tục bổ sung các góc nhìn khác nhau.
Nếu ở những cuốn sách trước, tác giả từng tập trung vào một chặng đường hoặc một khía cạnh, thì ở Theo dấu chân Người, hành trình 30 năm của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh được đặt trong một chỉnh thể. Theo Hội Nhà văn Việt Nam, tác phẩm còn gắn với một tâm nguyện mà cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng từng gửi gắm cho tác giả gần 30 năm trước. Chiều dài thời gian ấy phần nào lý giải vì sao cuốn sách không mang dáng dấp của một công trình được thực hiện vội vàng. Đằng sau nó là nhiều năm đọc sách, nhiều chuyến đi, nhiều cuộc gặp và một quá trình liên tục bổ sung, đối chiếu tư liệu.
ĐI TÌM DẤU TÍCH VÀ CÁCH KỂ MỘT HÀNH TRÌNH LỊCH SỬ
Trục chính của Theo dấu chân Người là hành trình 30 năm hoạt động ở nước ngoài của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh, từ ngày 5/6/1911, khi người thanh niên Nguyễn Tất Thành rời Bến Nhà Rồng, đến khi Người trở về Pác Bó năm 1941. Trong khoảng thời gian ấy, Người đã đi qua nhiều quốc gia, làm nhiều công việc để sinh sống, tiếp xúc với nhiều môi trường xã hội và tìm hiểu các phong trào đấu tranh khác nhau. Những trải nghiệm đó góp phần hình thành nhận thức của Người về con đường giải phóng dân tộc. Đây cũng là trục nội dung xuyên suốt của Theo dấu chân Người.
Tuy nhiên, GS.TS Trình Quang Phú không lựa chọn cách trình bày thuần túy theo một công trình khảo cứu lịch sử. Ông sử dụng thể loại truyện ký, qua đó để tư liệu lịch sử và phương thức kể chuyện văn học cùng tồn tại. Theo cách lý giải của tác giả, nếu chỉ đưa các tài liệu khoa học vào sách, tác phẩm dễ trở nên khô cứng và khó tạo sức lan tỏa. Truyện ký giúp làm mềm chất liệu lịch sử, đưa những sự kiện và tư liệu đến gần người đọc hơn, nhưng đồng thời vẫn phải đặt yêu cầu chính xác của tư liệu lên hàng đầu. Đây là một yêu cầu không đơn giản, nhất là khi đối tượng của tác phẩm là một nhân vật lịch sử có vị trí đặc biệt như Chủ tịch Hồ Chí Minh. Viết về một nhân vật có thật đòi hỏi người viết vừa có khả năng tái hiện không khí, hoàn cảnh và con người, vừa phải kiểm soát chặt chẽ ranh giới giữa sáng tạo văn học và sự thật lịch sử. Đằng sau những trang viết có vẻ nhẹ nhàng là một khối lượng công việc nghiên cứu đáng kể. Tác giả phải đọc, sưu tầm, đối chiếu nhiều nguồn tư liệu, từ sách báo, hồi ký, tài liệu lịch sử đến các tư liệu ở nước ngoài. Nhưng ông không chỉ dừng lại ở việc đọc tư liệu tại bàn viết.
Trong quá trình thực hiện Theo dấu chân Người, Trình Quang Phú đã nhiều lần đến những nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh từng sống và hoạt động như Pháp, Mỹ, Anh, Nga, Trung Quốc… để quan sát không gian thực tế, tìm thêm tư liệu và đối chiếu với những gì đã được ghi chép. VTV từng ghi nhận tác giả đã dành hơn 20 năm nghiên cứu và đi tới nhiều quốc gia để phục vụ việc hình thành tác phẩm. Vì thế, “theo dấu chân” trong tên sách không chỉ là một cách nói giàu hình ảnh mà còn phản ánh phương pháp làm việc của chính tác giả: tìm về những địa điểm cụ thể để hiểu thêm một chặng đường lịch sử.
Bến Nhà Rồng, nước Pháp, nước Mỹ, nước Anh, nước Nga, Trung Quốc, Hồng Kông… trong tác phẩm vì vậy không chỉ là những cái tên trên bản đồ. Qua cách tiếp cận của Trình Quang Phú, mỗi địa danh trở thành một lớp thông tin giúp người đọc hình dung rõ hơn về cuộc sống và hoạt động của người thanh niên Việt Nam trong những năm tháng xa Tổ quốc. Để viết về những địa điểm ấy, tác giả không chỉ dựa vào tư liệu có sẵn. Ông tìm đến tận nơi, quan sát cảnh vật, tìm kiếm dấu tích, gặp gỡ những người có khả năng cung cấp thêm thông tin. Trong trường hợp nước Nga, những chuyến đi thực tế đã giúp ông có thêm điều kiện hình dung môi trường mà Nguyễn Ái Quốc từng trải qua. Cách làm ấy tạo cho tác phẩm một lớp tư liệu trực tiếp bên cạnh hệ thống tư liệu lịch sử.
Theo thông tin được công bố tại các buổi giới thiệu sách, Theo dấu chân Người ban đầu có dung lượng gần 600 trang. Qua những lần tái bản, tác phẩm tiếp tục được bổ sung tư liệu, mở rộng nội dung và hoàn thiện thêm nhiều chi tiết. Điều đó cho thấy với GS.TS Trình Quang Phú, một tác phẩm viết về lịch sử không khép lại khi bản thảo được hoàn thành. Những chuyến đi, những nguồn tư liệu mới và những phát hiện trong quá trình khảo cứu luôn có thể mở thêm những góc nhìn mới, thôi thúc tác giả trở lại với trang viết để bổ sung và kiểm chứng. Mỗi địa danh được tìm đến, mỗi tư liệu được tiếp cận và đối chiếu đều góp phần làm sáng rõ hơn một chi tiết của hành trình lịch sử. Từ cách làm đó, có thể thấy tư liệu đối với Trình Quang Phú không đơn thuần là vật liệu để xây dựng một cuốn sách. Tư liệu còn là một phần của ký ức cần được bảo tồn, kiểm chứng và trao truyền. Việc đi thực tế, tìm kiếm dấu tích, gặp gỡ nhân chứng và đối chiếu nhiều nguồn khác nhau chính là một dạng lao động bền bỉ nhằm đưa những ký ức ấy trở lại với đời sống.
TỪ NHỮNG DẤU CHÂN LỊCH SỬ ĐẾN SỨC SỐNG TRONG LÒNG NGƯỜI ĐỌC
Nhìn từ sự nghiệp của GS.TS Trình Quang Phú, có thể thấy một điểm nhất quán: Ông không xem tư liệu lịch sử chỉ là vật liệu để viết một cuốn sách. Tư liệu còn là một phần của ký ức dân tộc cần được bảo tồn, kiểm chứng và trao truyền. Hơn nửa thế kỷ cầm bút, ông đã xuất bản nhiều tác phẩm ở các thể loại khác nhau. Bên cạnh những tác phẩm viết về Hồ Chí Minh, ông còn có những sáng tác và ký sự về con người, đất nước, chiến tranh, văn hóa và những vùng đất từng đi qua như Còn với non sông một chữ tình, Ký sự xứ người, Cánh chim Kwai cùng nhiều tác phẩm khác. Dù viết ở những đề tài khác nhau, kinh nghiệm của một nhà báo từng đi qua chiến tranh và một người cầm bút có nhiều năm khảo cứu thực tế vẫn hiện diện trong cách ông tiếp cận nhân vật và sự kiện. Với các tác phẩm về Chủ tịch Hồ Chí Minh, quá trình ấy đặc biệt rõ nét: Mỗi cuốn sách bổ sung một phần vào bức tranh chung; mỗi lần đi thực tế lại mở thêm một cánh cửa tư liệu; mỗi lần tái bản lại là một cơ hội để rà soát và hoàn thiện. Ở góc độ đó, Theo dấu chân Người không chỉ là một cuốn sách về hành trình 30 năm của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh, mà còn cho thấy hành trình nhiều thập niên của chính người viết trong việc tìm kiếm và lý giải những dấu vết của nhân vật lịch sử.
Sức sống của Theo dấu chân Người còn được thể hiện qua sự đón nhận của bạn đọc. Tác phẩm liên tục được tái bản trong thời gian ngắn sau khi ra mắt. Theo VTV, chỉ sau một năm xuất bản, cuốn sách đã có 8 lần tái bản; riêng từ tháng 6 đến tháng 12/2024, sách đã được tái bản 4 lần. Những con số này cho thấy sự quan tâm đáng kể của công chúng đối với một tác phẩm viết về lịch sử. Tuy nhiên, điều có ý nghĩa hơn cả là qua hình thức truyện ký, tác phẩm đã mở ra một cách tiếp cận gần gũi, giúp hành trình 30 năm của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh đến với nhiều thế hệ bạn đọc bằng những câu chuyện, con người, địa danh và dấu mốc cụ thể.
Đối với bạn đọc trẻ, hành trình 30 năm của Nguyễn Ái Quốc có thể được tiếp nhận không chỉ qua những mốc lịch sử quen thuộc mà còn qua những thành phố, con tàu, công việc, cuộc gặp gỡ và những lựa chọn của một người thanh niên Việt Nam trên hành trình tìm con đường giải phóng dân tộc. Đối với những người nghiên cứu Chủ tịch Hồ Chí Minh, giá trị của tác phẩm nằm ở hệ thống tư liệu và cách tác giả đối chiếu các nguồn khác nhau. Còn đối với người đọc phổ thông, hình thức truyện ký giúp một giai đoạn lịch sử dài trở nên gần gũi hơn.
Đó cũng là điều mà GS.TS Trình Quang Phú hướng tới khi lựa chọn truyện ký: Đưa lịch sử đến gần người đọc mà không tách rời những dữ kiện và tư liệu làm nên lịch sử. Những sự kiện lớn của dân tộc, nếu được kể bằng những câu chuyện cụ thể và những chi tiết xác thực, có thể tiếp tục được ghi nhớ không chỉ trong những trang sách mà còn trong ký ức của cộng đồng.
Ra mắt sách Người đi muôn trùng non nước của GS.TS Trình Quang Phú
Từ Đường Bác Hồ đi cứu nước, Từ làng Sen đến bến Nhà Rồng đến Theo dấu chân Người, có thể nhận ra một hành trình sáng tác nhất quán của GS.TS Trình Quang Phú: Đi từ tư liệu đến câu chuyện, từ câu chuyện đến con người và từ con người trở lại với lịch sử. Hành trình ấy chưa dừng lại ở Theo dấu chân Người. Người đi muôn trùng non nước, tác phẩm được ông thực hiện sau đó, tiếp tục khai thác những năm tháng từ tuổi thơ của Nguyễn Sinh Cung đến thời điểm Người rời Sài Gòn ra đi tìm đường cứu nước, tạo thành một mạch nối với các tác phẩm trước đó.
Có thể nói, điều đáng chú ý trong hành trình của GS.TS Trình Quang Phú không chỉ nằm ở số lượng tác phẩm viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh, mà còn ở sự bền bỉ trở lại với một mạch sáng tác đã gắn bó với ông qua nhiều thập niên. Mỗi lần trở lại với nhân vật, ông lại tìm cách mở thêm một cánh cửa tư liệu, một không gian địa lý hay một lát cắt đời sống, để những dấu tích tưởng như đã quen thuộc tiếp tục được soi chiếu từ những góc nhìn mới.
Và vì thế, Theo dấu chân Người là câu chuyện về một hành trình lịch sử đặc biệt – hành trình 30 năm Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh đi tìm con đường cứu nước. Ở một tầng nghĩa khác, đó còn là câu chuyện về một người cầm bút đã dành nhiều thập niên của đời mình để đi tìm, kiểm chứng, gìn giữ và kể lại những dấu vết của hành trình ấy. Những dấu chân năm xưa đã in trên nhiều miền đất của thế giới. Sau hơn một thế kỷ, qua những trang viết của GS.TS Trình Quang Phú tiếp tục được tìm lại, nối lại và trao cho những thế hệ hôm nay như một phần ký ức về con đường dẫn tới độc lập, tự do của dân tộc Việt Nam.
Lê Diệu Châu
