Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng tác động mạnh đến sản xuất nông nghiệp toàn cầu, yêu cầu về phát triển xanh, giảm phát thải và truy xuất nguồn gốc đang trở thành tiêu chuẩn bắt buộc đối với nhiều mặt hàng nông sản xuất khẩu. Với Việt Nam là một trong những quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới thì quá trình chuyển đổi sang mô hình sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp không chỉ là yêu cầu cấp thiết về môi trường mà còn là chiến lược nâng cao giá trị và vị thế của hạt gạo Việt trên thị trường quốc tế.
Việc ứng dụng công nghệ mới trong canh tác lúa, cùng với định hướng xây dựng “hộ chiếu xanh” cho thương hiệu gạo Việt đang mở ra bước chuyển quan trọng cho ngành hàng lúa gạo. Từ mục tiêu bảo đảm an ninh lương thực, ngành lúa gạo Việt Nam đang tiến dần sang tư duy kinh tế nông nghiệp hiện đại, coi chất lượng, phát triển bền vững và giảm phát thải là nền tảng cạnh tranh dài hạn.
Chuyển từ sản lượng sang giá trị xanh
Trong nhiều năm, Việt Nam được biết đến là một trong những “vựa lúa” lớn của thế giới. Tuy nhiên, mô hình sản xuất lúa truyền thống vốn phụ thuộc nhiều vào phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật và canh tác ngập nước kéo dài đã tạo ra lượng phát thải khí nhà kính đáng kể, đặc biệt là khí methane.
Theo các nghiên cứu nông nghiệp, sản xuất lúa hiện là một trong những lĩnh vực phát thải methane lớn trong ngành nông nghiệp. Điều này khiến ngành lúa gạo đứng trước áp lực phải thay đổi khi các thị trường nhập khẩu ngày càng quan tâm đến tiêu chí môi trường, dấu chân carbon và tính bền vững của sản phẩm.
Chính vì vậy, Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030 được xem là bước đi chiến lược của Việt Nam nhằm tái cấu trúc ngành lúa gạo theo hướng xanh và bền vững hơn. Đề án không chỉ hướng tới tăng năng suất hay sản lượng mà tập trung vào các mục tiêu dài hạn như giảm phát thải khí nhà kính, tiết kiệm tài nguyên nước, nâng cao chất lượng gạo, gia tăng thu nhập cho nông dân và xây dựng thương hiệu gạo Việt có khả năng cạnh tranh toàn cầu. Đây được xem là bước chuyển mạnh mẽ từ tư duy “sản xuất nông nghiệp” sang “kinh tế nông nghiệp”, trong đó giá trị gia tăng và yếu tố môi trường trở thành trọng tâm.
Công nghệ mới mở đường cho lúa phát thải thấp
Một trong những yếu tố then chốt tạo nên sự thay đổi là việc áp dụng đồng bộ các tiến bộ khoa học và công nghệ vào sản xuất lúa. Tại nhiều địa phương vùng Đồng bằng sông Cửu Long, các mô hình canh tác mới như “1 phải, 5 giảm”, “3 giảm, 3 tăng”, tưới ngập – khô xen kẽ, quản lý nước thông minh, sử dụng giống chất lượng cao và giảm lượng vật tư nông nghiệp đang được triển khai rộng rãi.
Các quy trình này giúp giảm lượng giống gieo sạ, tiết kiệm nước tưới, giảm phân bón và thuốc bảo vệ thực vật nhưng vẫn bảo đảm năng suất ổn định. Quan trọng hơn, việc thay đổi phương thức canh tác giúp cắt giảm đáng kể lượng khí methane phát sinh trong quá trình trồng lúa. Nhiều mô hình thực tế cho thấy chi phí đầu vào giảm rõ rệt trong khi lợi nhuận của nông dân lại tăng lên nhờ chất lượng lúa tốt hơn và giá bán cao hơn.
Không dừng ở kỹ thuật canh tác, quá trình chuyển đổi số trong nông nghiệp cũng đang hỗ trợ mạnh mẽ cho sản xuất lúa phát thải thấp. Các nền tảng dữ liệu, hệ thống giám sát đồng ruộng, nhật ký điện tử hay công nghệ truy xuất nguồn gốc giúp minh bạch hóa toàn bộ quy trình sản xuất. Thông qua dữ liệu số hóa, doanh nghiệp và cơ quan quản lý có thể theo dõi lượng phát thải, kiểm soát chất lượng và xác thực quy trình canh tác xanh. Đây chính là nền tảng để xây dựng “hộ chiếu xanh” cho hạt gạo Việt Nam.
“Hộ chiếu xanh” và yêu cầu mới của thị trường
Trong thương mại nông sản toàn cầu, yếu tố môi trường đang trở thành “giấy thông hành” quan trọng. Người tiêu dùng quốc tế không còn chỉ quan tâm đến chất lượng hay giá thành sản phẩm mà ngày càng chú ý tới quá trình sản xuất có thân thiện với môi trường hay không. Nhiều quốc gia và khu vực như Liên minh châu Âu (EU), Nhật Bản hay Bắc Mỹ đang siết chặt các tiêu chuẩn liên quan đến phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững. Điều đó đồng nghĩa với việc một sản phẩm nông nghiệp muốn tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu phải chứng minh được tính minh bạch và trách nhiệm môi trường.
Trong bối cảnh đó, “hộ chiếu xanh” được hiểu như hệ thống nhận diện và xác thực toàn bộ quá trình sản xuất phát thải thấp của hạt gạo. Từ giống lúa, lượng nước sử dụng, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật đến quy trình thu hoạch, chế biến và vận chuyển đều có thể được theo dõi, kiểm chứng.
Nếu trước đây thương hiệu gạo thường được xây dựng dựa trên chất lượng hạt gạo, hương vị hay vùng trồng thì nay yếu tố “xanh” đang trở thành lợi thế cạnh tranh mới. Đây cũng là lý do ngành lúa gạo Việt Nam đẩy mạnh xây dựng thương hiệu “Gạo Việt xanh, phát thải thấp” như một định vị mới trên thị trường quốc tế.
Từ đồng ruộng đến chuỗi giá trị xanh
Quá trình xây dựng thương hiệu gạo phát thải thấp không thể chỉ dựa vào nông dân mà cần sự tham gia đồng bộ của toàn bộ chuỗi giá trị. Trong thời gian qua, nhiều doanh nghiệp đã tham gia liên kết với hợp tác xã và nông dân để hình thành vùng nguyên liệu đạt tiêu chuẩn xanh. Doanh nghiệp không chỉ bao tiêu sản phẩm mà còn hỗ trợ kỹ thuật, cung cấp giống, vật tư đầu vào và hướng dẫn quy trình canh tác bền vững. Sự liên kết này giúp nông dân giảm rủi ro thị trường, đồng thời bảo đảm tính đồng bộ về chất lượng sản phẩm.
Các hợp tác xã nông nghiệp cũng đóng vai trò ngày càng quan trọng trong quá trình tổ chức sản xuất quy mô lớn. Thay vì canh tác manh mún, nhỏ lẻ, nhiều vùng sản xuất đã chuyển sang mô hình cánh đồng lớn, giúp dễ dàng áp dụng cơ giới hóa và tiêu chuẩn kỹ thuật đồng nhất.
Đây là điều kiện quan trọng để giảm phát thải và đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc. Không chỉ dừng ở sản xuất, nhiều doanh nghiệp còn đầu tư vào chế biến sâu, đóng gói hiện đại và xây dựng thương hiệu riêng cho gạo phát thải thấp. Điều này giúp gia tăng giá trị sản phẩm thay vì chỉ xuất khẩu gạo thô như trước đây.
Khẳng định vị thế gạo Việt trên thị trường quốc tế
Việc các lô hàng “Gạo Việt xanh, phát thải thấp” đầu tiên được xuất khẩu sang Nhật Bản được xem là dấu mốc quan trọng đối với ngành lúa gạo Việt Nam. Nhật Bản vốn là thị trường nổi tiếng với các tiêu chuẩn khắt khe về chất lượng và an toàn thực phẩm. Việc gạo Việt đáp ứng được các yêu cầu liên quan đến phát thải thấp và truy xuất nguồn gốc cho thấy năng lực thích ứng ngày càng cao của ngành nông nghiệp Việt Nam.
Không chỉ mở ra cơ hội mở rộng thị trường, các sản phẩm gạo xanh còn có khả năng bán với giá trị cao hơn nhờ đáp ứng xu hướng tiêu dùng bền vững. Nhiều chuyên gia nhận định, trong tương lai gần, giá trị thương mại của nông sản sẽ không chỉ nằm ở sản phẩm hữu hình mà còn nằm ở giá trị môi trường mà sản phẩm đó mang lại. Điều này đồng nghĩa với việc những quốc gia đi trước trong chuyển đổi xanh sẽ có lợi thế cạnh tranh lớn hơn.
Đối với Việt Nam, việc xây dựng thành công thương hiệu gạo phát thải thấp còn mang ý nghĩa chiến lược trong việc tái định vị hình ảnh quốc gia xuất khẩu gạo. Nếu trước đây gạo Việt chủ yếu cạnh tranh về giá thì nay có thể cạnh tranh bằng chất lượng, tính bền vững và trách nhiệm môi trường.
Thách thức trong quá trình chuyển đổi xanh
Dù đạt nhiều tín hiệu tích cực, quá trình chuyển đổi sang sản xuất lúa phát thải thấp vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Trước hết là vấn đề thay đổi tập quán canh tác của người dân. Trong nhiều năm, nông dân đã quen với phương thức sản xuất truyền thống nên việc chuyển sang quy trình mới đòi hỏi thời gian thích nghi và hỗ trợ kỹ thuật liên tục.
Chi phí đầu tư cho chuyển đổi số, hệ thống giám sát phát thải hay xây dựng cơ sở dữ liệu truy xuất nguồn gốc cũng là thách thức đối với nhiều địa phương và doanh nghiệp nhỏ. Ngoài ra, việc xây dựng tiêu chuẩn thống nhất cho “gạo phát thải thấp” cũng cần được hoàn thiện để bảo đảm tính minh bạch và khả năng công nhận quốc tế.
Một vấn đề khác là thị trường tín chỉ carbon trong nông nghiệp tại Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn đầu phát triển. Trong khi đó, sản xuất lúa phát thải thấp hoàn toàn có khả năng tạo ra tín chỉ carbon nếu được đo đếm và xác thực hiệu quả. Nếu khai thác tốt cơ chế này, nông dân và doanh nghiệp có thể có thêm nguồn thu từ giảm phát thải, tạo động lực mạnh hơn cho quá trình chuyển đổi xanh.
Hướng tới nền nông nghiệp phát thải thấp và bền vững
Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Để thực hiện mục tiêu này, nông nghiệp, đặc biệt là ngành lúa gạo sẽ đóng vai trò quan trọng. Việc phát triển lúa chất lượng cao, phát thải thấp không chỉ giúp giảm áp lực môi trường mà còn tạo nền tảng cho tăng trưởng xanh ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long – vùng sản xuất lúa trọng điểm của cả nước đang chịu nhiều tác động từ biến đổi khí hậu.
Trong dài hạn, quá trình chuyển đổi xanh của ngành lúa gạo sẽ góp phần thay đổi toàn diện mô hình phát triển nông nghiệp Việt Nam. Từ một nền nông nghiệp dựa nhiều vào khai thác tài nguyên và tăng sản lượng, Việt Nam đang hướng tới mô hình nông nghiệp sinh thái, hiện đại và có khả năng cạnh tranh bằng chất lượng cùng giá trị bền vững.
“Hộ chiếu xanh” cho hạt gạo Việt vì thế không chỉ là câu chuyện của riêng ngành lúa gạo mà còn là biểu tượng cho quá trình chuyển đổi tư duy phát triển của nông nghiệp Việt Nam trong thời kỳ mới. Khi yếu tố xanh trở thành tiêu chuẩn toàn cầu, những hạt gạo được sản xuất bằng công nghệ hiện đại, minh bạch về phát thải và thân thiện với môi trường sẽ không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn góp phần khẳng định trách nhiệm của Việt Nam đối với mục tiêu phát triển bền vững toàn cầu.
ThS Bùi Nam Giang
