Nền kinh tế thị trường phát triển mạnh mẽ cùng với sự bùng nổ của thương mại điện tử và các nền tảng số, quyền lợi của người tiêu dùng đang đứng trước nhiều thách thức mới. Các hành vi gian lận thương mại, quảng cáo sai sự thật, kinh doanh hàng giả, hàng kém chất lượng, lạm dụng dữ liệu cá nhân hay những rủi ro phát sinh trong các giao dịch trực tuyến ngày càng diễn biến phức tạp, tác động trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng theo kịp sự phát triển của thị trường, xây dựng hành lang pháp lý đầy đủ và hiệu quả nhằm bảo đảm quyền lợi của người tiêu dùng trong mọi phương thức giao dịch.
Thông tin đã trở thành một phần cấu thành giá trị của hàng hóa và dịch vụ. Khi quyết định mua sắm của người tiêu dùng ngày càng phụ thuộc vào bao bì, nhãn mác, quảng cáo và các thông điệp truyền thông, tính chính xác, trung thực và minh bạch của thông tin. Đó không còn đơn thuần là yêu cầu về đạo đức kinh doanh mà đã trở thành nghĩa vụ pháp lý của doanh nghiệp. Vì vậy, việc triển khai các quy định mới về bảo vệ quyền lợi người tiêu dung đang thể hiện bước chuyển trong tư duy quản trị theo hướng lấy người dân làm trung tâm của quá trình phát triển. Đây là nền tảng quan trọng để xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng và cạnh tranh lành mạnh, góp phần củng cố niềm tin của người tiêu dùng đối với thị trường, đồng thời tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững trong giai đoạn mới.
Việc hoàn thiện cơ chế pháp lý không chỉ tạo hành lang bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng mà còn góp phần xây dựng môi trường cạnh tranh công bằng, lành mạnh và bền vững. Một trong những nội dung trọng tâm của quá trình đổi mới là lấy người tiêu dùng làm trung tâm của chính sách bảo vệ. Thị trường ngày càng đa dạng về sản phẩm và cạnh tranh mạnh mẽ giữa các thương hiệu, người tiêu dùng không chỉ lựa chọn hàng hóa mà còn đặt niềm tin vào những thông tin được doanh nghiệp truyền tải thông qua bao bì, nhãn hàng, quảng cáo và các nền tảng truyền thông. Những thông điệp như "được chứng nhận", "bán chạy nhất", "số 1" hay "chất lượng vượt trội" có thể tác động đáng kể đến quyết định mua sắm nếu không được sử dụng trên cơ sở thông tin đầy đủ và có căn cứ. Cần nhìn nhận đúng phạm vi của các giải thưởng, chứng nhận hoặc tuyên bố về thương hiệu để tránh tạo ra nhận thức vượt quá nội dung thực tế được đánh giá. Chẳng hạn, một số giải thưởng quốc tế đối với sản phẩm tiêu dùng có thể chỉ đánh giá về cảm quan, hương vị hoặc trải nghiệm sử dụng, không đồng nghĩa với việc khẳng định toàn diện về chất lượng sản phẩm, nguyên liệu, tiêu chuẩn vệ sinh hay quy trình sản xuất. Nếu việc thể hiện thông tin trên bao bì hoặc trong hoạt động truyền thông khiến người tiêu dùng hiểu theo nghĩa rộng hơn phạm vi được công nhận thì có thể phát sinh nguy cơ gây hiểu nhầm.
Xuất phát từ thực tiễn đó, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đã đặt trọng tâm vào việc bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của người tiêu dùng, đồng thời quy định rõ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh trong việc cung cấp thông tin trung thực, đầy đủ về hàng hóa và dịch vụ. Pháp luật hiện hành yêu cầu các doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm đối với toàn bộ nội dung đã công bố, bảo đảm người tiêu dùng được tiếp cận thông tin chính xác để đưa ra quyết định tiêu dùng phù hợp, an toàn và đúng với nhu cầu. Điều này cho thấy công tác bảo vệ người tiêu dùng không còn chỉ dừng lại ở việc xử lý hậu quả sau khi xảy ra tranh chấp mà đã chuyển mạnh sang phòng ngừa rủi ro ngay từ quá trình đưa hàng hóa, dịch vụ ra thị trường thông qua việc chuẩn hóa thông tin và nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp.
Điểm mới quan trọng của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 là chuyển từ tư duy xử lý tranh chấp sau khi phát sinh sang chủ động phòng ngừa rủi ro cho người tiêu dùng ngay từ đầu. Trong đó, trách nhiệm công khai, minh bạch thông tin được đặt ở vị trí trung tâm của quan hệ tiêu dùng, qua đó mở rộng và bảo đảm tốt hơn các quyền cơ bản của người tiêu dùng như quyền được cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác, quyền được bảo đảm an toàn về sức khỏe và tài sản, quyền khiếu nại, yêu cầu bồi thường cũng như quyền được bảo vệ thông tin cá nhân. Đồng thời, việc hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp theo hướng đơn giản, thuận tiện và hiệu quả cũng góp phần nâng cao khả năng tiếp cận các cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, củng cố niềm tin của xã hội đối với thị trường và hướng tới xây dựng một môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng và phát triển bền vững.
Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng chỉ có thể đạt hiệu quả khi trách nhiệm của doanh nghiệp được đặt ở vị trí trung tâm trong toàn bộ quá trình sản xuất, kinh doanh và cung ứng dịch vụ. Doanh nghiệp không chỉ có trách nhiệm bảo đảm chất lượng hàng hóa mà còn phải công khai, minh bạch các thông tin liên quan đến sản phẩm, dịch vụ và điều kiện giao dịch để người tiêu dùng có đầy đủ cơ sở đưa ra quyết định mua sắm. Trách nhiệm này càng trở nên quan trọng trong môi trường số, nơi các hoạt động quảng cáo, tiếp thị và giao dịch trực tuyến có sức lan tỏa lớn và tác động trực tiếp đến nhận thức của khách hàng. Do đó, bên cạnh việc bảo đảm chất lượng hàng hóa, doanh nghiệp cần nâng cao trách nhiệm trong bảo vệ dữ liệu cá nhân của khách hàng, kiểm soát nội dung quảng cáo và chịu trách nhiệm đối với hàng hóa, dịch vụ được cung cấp trên các nền tảng trực tuyến.
Ở góc độ xã hội, quyền được cung cấp thông tin đầy đủ và chính xác là nền tảng để người tiêu dùng thực hiện các quyền cơ bản khác như quyền lựa chọn, quyền khiếu nại và quyền được bồi thường. Khi thông tin về hàng hóa hoặc dịch vụ bị sai lệch hoặc được thể hiện theo cách dễ gây hiểu nhầm, người tiêu dùng sẽ không có đủ cơ sở để đánh giá đúng giá trị thực của sản phẩm trước khi đưa ra quyết định mua sắm. Tác động của những hành vi này không chỉ dừng lại ở từng giao dịch riêng lẻ mà còn làm suy giảm niềm tin của xã hội đối với môi trường kinh doanh. Nếu người tiêu dùng khó phân biệt đâu là thông tin khách quan và đâu là hoạt động tiếp thị vượt quá giới hạn, quyền lựa chọn tự do bị ảnh hưởng, thì những quyết định tiêu dùng thiếu chính xác nếu diễn ra trên diện rộng sẽ làm gia tăng chi phí xã hội và giảm hiệu quả phân bổ nguồn lực của thị trường. Nghiêm trọng hơn, sự suy giảm niềm tin sẽ khiến cả những doanh nghiệp làm ăn chân chính cũng chịu tác động tiêu cực.
Chính vì vậy, việc tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước có ý nghĩa quyết định trong việc bảo đảm quyền lợi của người tiêu dùng được thực thi trên thực tế. Các cơ quan quản lý cần tiếp tục đẩy mạnh công tác kiểm tra, giám sát thị trường, kịp thời phát hiện và xử lý nghiêm các hành vi gian lận thương mại, quảng cáo sai sự thật và cung cấp thông tin gây hiểu nhầm. Đồng thời, cần tăng cường sự phối hợp giữa các bộ, ngành và địa phương nhằm xây dựng cơ chế quản lý thống nhất, nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật. Việc ứng dụng công nghệ vào tiếp nhận phản ánh trực tuyến, kết nối dữ liệu quản lý và giám sát thị trường sẽ góp phần nâng cao khả năng phát hiện, xử lý vi phạm, giảm tình trạng gian lận thương mại và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng một cách thực chất, hiệu quả hơn.
Bên cạnh vai trò của cơ quan quản lý, các chuyên gia cũng cho rằng việc xây dựng một môi trường tiêu dùng lành mạnh đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của toàn xã hội. Không chỉ doanh nghiệp sản xuất mà cả đơn vị phân phối, nền tảng trung gian và các chủ thể tham gia quảng bá sản phẩm đều cần nâng cao trách nhiệm đối với thông tin truyền tải đến người tiêu dùng. Cùng với đó, việc hoàn thiện cơ chế giám sát hoạt động quảng cáo, tăng cường trách nhiệm giải trình của doanh nghiệp, xử lý nghiêm các hành vi cung cấp thông tin sai lệch và nâng cao kỹ năng nhận diện thông tin cho người tiêu dùng sẽ góp phần xây dựng một thị trường minh bạch, nơi các doanh nghiệp cạnh tranh bằng chất lượng thực, dịch vụ thực và thông tin trung thực.
Về lâu dài, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng không chỉ nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của mỗi cá nhân mà còn là động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững. Khi người tiêu dùng được tiếp cận thông tin đầy đủ và chính xác, niềm tin đối với thị trường sẽ được củng cố, qua đó khuyến khích tiêu dùng an toàn và nâng cao chất lượng cuộc sống. Đối với doanh nghiệp, một môi trường cạnh tranh minh bạch sẽ tạo điều kiện để những đơn vị kinh doanh chân chính khẳng định uy tín, nâng cao năng lực cạnh tranh và đáp ứng tốt hơn các yêu cầu của quá trình hội nhập quốc tế. Ở tầm vĩ mô, việc bảo đảm quyền lợi người tiêu dùng góp phần xây dựng thị trường vận hành minh bạch, nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực, tăng sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư và tạo nền tảng cho sự phát triển của kinh tế số cũng như xu hướng tiêu dùng bền vững trong giai đoạn mới.
Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan quản lý nhà nước mà còn là trách nhiệm chung của toàn xã hội, đòi hỏi sự tham gia tích cực của doanh nghiệp, các tổ chức xã hội và mỗi cá nhân tham gia thị trường. Chỉ khi mọi chủ thể cùng tuân thủ các chuẩn mực về minh bạch thông tin, trung thực trong kinh doanh và tôn trọng quyền lợi hợp pháp của người tiêu dùng thì mới có thể hình thành một môi trường tiêu dùng an toàn, công bằng và bền vững. Đây cũng là yếu tố quan trọng góp phần củng cố niềm tin của người dân đối với thị trường, đồng thời tạo động lực để các doanh nghiệp phát triển dựa trên chất lượng sản phẩm, uy tín thương hiệu và năng lực cạnh tranh thực chất.
Nền kinh tế đang chuyển đổi mạnh mẽ dưới tác động của công nghệ số, thương mại điện tử và tiến trình hội nhập quốc tế, yêu cầu hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng càng trở nên cấp thiết. Tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường hiệu lực thực thi pháp luật, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong quản lý nhà nước và xây dựng văn hóa kinh doanh có trách nhiệm sẽ tạo nên bước chuyển căn bản trong công tác bảo vệ người tiêu dùng. Đây vừa là giải pháp bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân vừa là điều kiện tiên quyết để xây dựng một thị trường minh bạch, hiện đại, cạnh tranh lành mạnh, lấy niềm tin làm nền tảng phát triển, qua đó tạo động lực cho tăng trưởng kinh tế bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế trong dài hạn./.
Nguyễn Bá Long
