21/11/2026 lúc 03:39 (GMT+7)
Breaking News

Liên kết chuỗi giá trị và hội nhập thị trường của nông hộ quy mô nhỏ ở Đồng Tháp: So sánh chuỗi giá trị lúa và xoài

Tóm tắt: Nghiên cứu so sánh chuỗi giá trị lúa và xoài tại Đồng Tháp nhằm làm rõ sự khác biệt giữa mức độ thương mại hóa và chiều sâu hội nhập chuỗi giá trị của nông hộ quy mô nhỏ. Kết quả cho thấy liên kết chuỗi giá trị của 2 ngành hàng này chủ yếu tập trung ở cung ứng đầu vào và tiêu thụ, trong khi tổ chức sản xuất, thu hoạch và sau thu hoạch còn yếu. Thương lái tiếp tục giữ vai trò quan trọng nhờ khả năng thu gom nhanh, thanh toán ngay và linh hoạt về chất lượng. Nâng cấp chuỗi vì vậy cần tập trung vào các chức năng điều phối đặc thù của từng ngành hàng thay vì chỉ gia tăng mức độ thương mại hóa.

Từ khóa: nông hộ quy mô nhỏ; thương mại hóa; chuỗi giá trị; hợp tác xã; thương lái.

Ảnh minh họa - TL

1. Đặt vấn đề

Nông nghiệp quy mô nhỏ ở Việt Nam ngày càng định hướng thị trường, nhưng thương mại hóa và hội nhập chuỗi giá trị không phải là hai kết quả đồng nhất. Một hộ có thể bán phần lớn sản lượng nhưng vẫn giao dịch qua các kênh ngắn hạn, ít tiếp cận dịch vụ kỹ thuật và tài chính, đồng thời đứng ngoài những công đoạn nơi chất lượng được tiêu chuẩn hóa và giá trị gia tăng được tạo ra. Vì vậy, nếu chỉ sử dụng tỷ lệ sản lượng bán ra thị trường để đánh giá mức độ tham gia của nông hộ, có thể đánh giá cao hơn thực tế vị thế của họ trong chuỗi nông sản. Schoneveld và Weng nhấn mạnh rằng sự tham gia của nông hộ cần được xem xét thông qua quá trình tạo giá trị và mạng lưới tác nhân quyết định khả năng tiếp cận dịch vụ, tiêu chuẩn và thị trường [21].

Các quan hệ chính thức hoặc lặp lại với hợp tác xã (HTX) và doanh nghiệp có thể giảm chi phí tìm kiếm, tập hợp sản lượng, hỗ trợ tiếp cận đầu vào và khuyến nông, đồng thời cải thiện bảo đảm chất lượng. Hợp tác cũng có thể nâng cao năng lực thương lượng khi nông dân phân tán và chi phí giao dịch cao [8], [15]. Tại Việt Nam, một số nghiên cứu cho thấy HTX và hợp đồng liên kết có thể cải thiện khả năng tiếp cận các kênh lúa gạo chất lượng cao và hệ thống bán lẻ hiện đại [2], [17], [22]. Tuy nhiên, lợi ích này không tự động xuất hiện: hợp đồng có thể đặt ra yêu cầu cao về chất lượng và thời điểm giao hàng; HTX có thể thiếu vốn thu mua hoặc năng lực quản trị; còn người mua có thể chỉ lựa chọn các hộ đủ khả năng tuân thủ. Trong khi đó, thương lái vẫn cạnh tranh nhờ thu mua tại ruộng/vườn, thanh toán nhanh và chấp nhận biến động về khối lượng, chất lượng [4], [14].

Đặc tính ngành hàng cũng quyết định hình thức điều phối phù hợp. Quản trị chuỗi trở nên phức tạp hơn khi chất lượng không đồng nhất, sản phẩm dễ hư hỏng và các thông số kỹ thuật cần được giám sát chặt chẽ [11]. Lúa và xoài là hai trường hợp so sánh phù hợp: lúa tương đối tiêu chuẩn hóa và có mạng lưới xay xát - thương mại phát triển, trong khi xoài nhạy cảm về chất lượng, đòi hỏi phân loại, xử lý, đóng gói và truy xuất nguồn gốc để tiếp cận các thị trường nội địa phân khúc cao hoặc xuất khẩu [23].

Đồng Tháp là một trong những địa bàn sản xuất nông nghiệp quan trọng của Đồng bằng sông Cửu Long, với sản xuất lúa hàng hóa, chuyên canh cây ăn quả và nhiều hình thức liên kết, tiêu thụ nông sản cùng tồn tại. Theo ranh giới hành chính áp dụng tại thời điểm khảo sát năm 2025, tỉnh có diện tích 3.382,3 km² [10]. Năm 2024, diện tích gieo trồng lúa đạt 495.935 ha, với sản lượng khoảng 3,34 triệu tấn [5]. Xoài cũng là một trong những ngành hàng nông nghiệp chủ lực của tỉnh; đến 6 tháng đầu năm 2024, diện tích trồng xoài đạt 14.754 ha [7]. Các số liệu này cho thấy tầm quan trọng của lúa và xoài trong sản xuất nông nghiệp Đồng Tháp và củng cố cơ sở lựa chọn hai ngành hàng cho nghiên cứu so sánh. Tuy nhiên, do mẫu nghiên cứu có quy mô nhỏ và được lựa chọn có chủ đích, các kết quả không được diễn giải là có tính đại diện thống kê cho toàn tỉnh.

Nghiên cứu tập trung trả lời cáccâu hỏi: (i) các hộ trồng lúa và xoài được khảo sát tham gia thị trường ở mức độ nào và sản phẩm được bán chủ yếu qua những kênh nào; và (ii) các hộ liên kết với nhau, với hợp tác xã (HTX) và doanh nghiệp ở những công đoạn nào của chuỗi giá trị, từ cung ứng đầu vào, tổ chức sản xuất đến thu hoạch, sau thu hoạch và tiêu thụ sản phẩm. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đánh giá mức độ thương mại hóa, thể hiện qua tỷ lệ sản phẩm được đưa ra thị trường, với mức độ liên kết và tổ chức chuỗi, thể hiện qua cách thức các hộ phối hợp và giao dịch với HTX, doanh nghiệp và các tác nhân thị trường khác.

2. Cơ sở phân tích và phương pháp nghiên cứu

2.1. Khung phân tích

Nghiên cứu xem xét liên kết trong chuỗi giá trị theo một phổ các mức độ phối hợp, từ các giao dịch thị trường đơn giản đến những hình thức liên kết chặt chẽ hơn giữa các tác nhân trong chuỗi. Một đầu là giao dịch thị trường giao ngay, chủ yếu dựa trên giá và trao đổi tức thời; đầu kia là các quan hệ lặp lại, có quy trình sản xuất chung, dịch vụ đi kèm, truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng và cam kết rõ ràng hơn. Vì vậy, nghiên cứu tách biệt thương mại hóa - tỷ lệ sản lượng sản phẩm chính được bán - với hội nhập chuỗi, được đánh giá thông qua cơ cấu người mua, liên kết theo công đoạn, nhận thức về giá tương đối, hình thức thỏa thuận, chất lượng quan hệ và bằng chứng định tính về dịch vụ, ràng buộc. Cách tiếp cận này dựa trên góc nhìn quản trị chuỗi của Gereffi và cộng sự [11] và khung điều phối ngang - dọc trong ngành lúa gạo Việt Nam của Ba và cộng sự [2].

HTX được xem là một cơ chế điều phối ngang tiềm năng chứ không mặc nhiên là người mua ưu việt hơn. Hợp tác sản xuất có thể giảm chi phí giao dịch, tập hợp sản lượng và hỗ trợ kiểm soát chất lượng, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào quản trị, động cơ tham gia và năng lực cung cấp dịch vụ [8], [15], [17]. Tương tự, quan hệ dọc với doanh nghiệp có thể gắn với tiêu chuẩn, hỗ trợ kỹ thuật hoặc cam kết thu mua nhưng cũng có tính chọn lọc. Do đó, câu hỏi phân tích là từng tác nhân thực hiện chức năng gì, ở công đoạn nào và trong điều kiện giao dịch đặc thù nào của ngành hàng.

2.2. Địa bàn, mẫu và thu thập dữ liệu

Khảo sát thực địa được thực hiện tại Đồng Tháp tháng 5/2025, gồm các điểm tại Tân Bình (huyện Thanh Bình) và Tịnh Thới (thành phố Cao Lãnh) theo ranh giới hành chính có hiệu lực tại thời điểm thu thập dữ liệu. Nghiên cứu thuộc dự án ACIAR SSS/2024/108, sử dụng lựa chọn trường hợp có chủ đích nhằm phản ánh các dạng sinh kế và quan hệ thị trường khác nhau của nông hộ, không nhằm tạo mẫu xác suất. Khảo sát hộ gồm 30 hộ: 20 hộ trồng lúa và 10 hộ trồng xoài; bổ sung bằng phỏng vấn 4 HTX/doanh nghiệp, 2 thương lái, 7 nhà cung cấp đầu vào và quan sát thực địa. Trong nghiên cứu này, nông hộ quy mô nhỏ được hiểu là hộ nông nghiệp dựa vào lao động gia đình, trực tiếp sản xuất và chưa đáp ứng đồng thời các tiêu chí pháp lý về kinh tế trang trại. Theo Thông tư số 02/2020/TT-BNNPTNT, trang trại trồng trọt phải có ít nhất 1 ha đất sản xuất và giá trị sản xuất hằng năm tối thiểu 1 tỷ đồng [16]. Vì vậy, hộ dưới 1 ha không đạt tiêu chí diện tích; hộ trên 1 ha vẫn có thể được xem là nông hộ quy mô nhỏ nếu chưa đạt ngưỡng giá trị sản xuất.

Bảng 1. Nguồn dữ liệu và vai trò phân tích

Nguồn dữ liệu

Mẫu/thời gian/phương pháp

Vai trò phân tích

Khảo sát hộ

30 hộ (20 lúa; 10 xoài), năm 2025; phỏng vấn trực tiếp bằng phiếu cấu trúc tiếng Việt

Đặc điểm hộ; sản lượng bán; chỉ tiêu kinh tế hộ; cơ cấu người mua; liên kết theo công đoạn; giá, thỏa thuận và quan hệ

Phỏng vấn tác nhân

Chuỗi lúa: 3 HTX/DN, 2 thương lái, 5 nhà cung cấp đầu vào; chuỗi xoài: 1 HTX/DN, 2 nhà cung cấp đầu vào

Vai trò tác nhân; thu mua; tiêu chuẩn; dịch vụ; tài chính; hợp đồng; ràng buộc

Quan sát thực địa

Ruộng lúa, vườn xoài, điểm thu gom và cơ sở sơ chế tại các điểm nghiên cứu

Đối chiếu điều kiện sản xuất, xử lý, cơ giới hóa và hạ tầng

Tài liệu thứ cấp

Thống kê/kế hoạch tỉnh, chính sách quốc gia, tài liệu ACIAR/ISPAE và nghiên cứu đã công bố

Bối cảnh trường hợp và diễn giải cơ chế thể chế

Nguồn: Thiết kế nghiên cứu và hồ sơ khảo sát thực địa tại Đồng Tháp, 2025.

Phỏng vấn hộ được thực hiện trực tiếp bằng phiếu phỏng vấn, ghi nhận đặc điểm sản xuất và đất đai, kênh tiêu thụ, điều phối ở các công đoạn, điều kiện giao dịch, dịch vụ nhận được và các ràng buộc. Phỏng vấn HTX/doanh nghiệp, thương lái và nhà cung cấp đầu vào sử dụng câu hỏi mở về thu mua, tiêu chuẩn, dịch vụ, tài chính, hợp đồng và khó khăn vận hành. Quan sát thực địa ghi nhận điều kiện sản xuất, thu hoạch, xử lý, cơ giới hóa và hạ tầng. Việc kết hợp nhiều nhóm tác nhân giúp giảm phụ thuộc vào thông tin tự khai của hộ và hỗ trợ đối chiếu nguồn theo nguyên tắc nghiên cứu trường hợp [9], [24].

2.3. Xử lý dữ liệu và giới hạn nghiên cứu

Phân tích định lượng mang tính mô tả, sử dụng tần suất, tỷ lệ và giá trị trung bình để so sánh giữa hai trường hợp lúa và xoài. Không thực hiện kiểm định suy luận do mẫu được chọn có chủ đích và phục vụ phân tích trường hợp so sánh, không nhằm suy rộng cho tổng thể. Với các câu hỏi chỉ áp dụng cho một loại quan hệ người mua hoặc giao dịch cụ thể, mẫu số tương ứng được nêu cùng kết quả. Vì vậy, các chỉ tiêu về giá, thỏa thuận và chất lượng quan hệ phản ánh các quan hệ người mua được ghi nhận, không phải toàn bộ 30 hộ. Dữ liệu định tính được mã hóa theo chủ đề gồm vai trò tác nhân, điều phối sản xuất, yêu cầu chất lượng, giá và thanh toán, hợp đồng, dịch vụ, rủi ro và hạ tầng theo cách tiếp cận của Braun và Clarke [3]. Dữ liệu này được dùng để giải thích vì sao các kênh thị trường tồn tại và xác định ràng buộc tổ chức, không dùng để ước lượng tỷ lệ phổ biến. Các phát biểu định tính được sử dụng như bằng chứng minh họa, không đại diện cho toàn bộ mẫu. Kết quả cần được hiểu là bằng chứng phân tích từ một nghiên cứu trường hợp so sánh quy mô nhỏ; thiết kế hỗ trợ giải thích các cơ chế quan sát được nhưng không suy rộng dân số hay ước lượng tác động nhân quả.

3. Kết quả nghiên cứu

3.1. Cấu trúc chuỗi, mức độ thương mại hóa và kênh người mua

Hai chuỗi có các chức năng chung gồm cung ứng đầu vào, sản xuất tại hộ, thu hoạch, xử lý sau thu hoạch và tiêu thụ, nhưng cách thức điều phối khác nhau. Lúa nhanh chóng chuyển từ hộ sang thương lái, HTX hoặc doanh nghiệp rồi đi vào hệ thống sấy, xay xát và bán buôn/xuất khẩu. Xoài phụ thuộc nhiều hơn vào khâu thu gom và bán buôn trung gian, trong khi yêu cầu phân loại, đóng gói và truy xuất nguồn gốc làm tăng nhu cầu điều phối trước khi sản phẩm vào các kênh tiêu chuẩn cao. Điểm khác biệt cốt lõi là: tiếp cận người mua khá phổ biến, nhưng điều phối sản xuất và sau thu hoạch còn chưa toàn diện.

Hình 1. Cấu trúc so sánh chuỗi giá trị lúa và xoài trong nghiên cứu

Nguồn: Xây dựng từ khảo sát hộ và phỏng vấn HTX, doanh nghiệp, thương lái và nhà cung cấp đầu vào tại Đồng Tháp, 2025.

Bảng 2. Một số chỉ tiêu kinh tế hộ trong mẫu phân tích

Ngành hàng

Doanh thu TB Hộ khảo sát
(triệu đồng)

Chi phí SX TB Hộ khảo sát
(triệu đồng)

Thu nhập NN ròng TB Hộ khảo sát
(triệu đồng)

Lúa

179,30

86,29

93,01

Xoài

152,86

59,71

93,14

Nguồn: Khảo sát hộ nông dân, Đồng Tháp, 2025. Ghi chú: Giá trị trung bình mô tả của 20 hộ lúa và 10 hộ xoài.

Mức độ thương mại hóa được báo cáo rất cao ở cả hai trường hợp: hộ lúa bán 100% sản lượng sản phẩm chính và hộ xoài bán 95,71%, tương ứng tỷ lệ chung 98,93% trong mẫu 30 hộ. Thu nhập nông nghiệp ròng trung bình gần như tương đương, khoảng 93 triệu đồng/hộ. Hộ lúa có doanh thu trung bình cao hơn hộ xoài (179,30 so với 152,86 triệu đồng) nhưng chi phí sản xuất cũng cao hơn (86,29 so với 59,71 triệu đồng). Tỷ lệ thu nhập nông nghiệp ròng trên doanh thu tương ứng khoảng 51,9% đối với lúa và 60,9% đối với xoài. Quy mô sản xuất cũng khác nhau: 70% hộ lúa canh tác trên 1,5 ha cây trồng chính; trong mẫu hộ trồng xoài, 70% hộ canh tác dưới 0,5 ha và 20% trên 1,5 ha. Điều này tạo bối cảnh cho khác biệt về khả năng tập hợp sản lượng và kiểm soát chất lượng ở các phần sau.

Hình 2. Tỷ trọng sản lượng hàng hóa bình quân của hộ theo nhóm người mua (%)

Nguồn: Khảo sát hộ nông dân, Đồng Tháp, 2025. Ghi chú: Lúa n=20; xoài n=10. Với xoài, 22,2% sản lượng còn lại được bán trực tiếp cho người tiêu dùng.

Cơ cấu người mua khác biệt rõ hơn mức độ thương mại hóa. Hộ lúa phân bổ sản lượng bán cho thương lái 40,5%, HTX 26,5% và doanh nghiệp 33,0%. Đối với xoài, thương lái chiếm 57,8%, HTX 18,9%, doanh nghiệp chỉ 1,1%, còn 22,2% bán trực tiếp cho người tiêu dùng. Như vậy, thương mại hóa cao không đồng nghĩa với quản trị thị trường tương tự: lúa được phân phối qua nhiều đầu mối có tổ chức hơn, trong khi xoài phụ thuộc nhiều vào thương lái và bán trực tiếp. Giao dịch với thương lái vẫn hấp dẫn khi hộ coi trọng thanh toán ngay và thu gom linh hoạt.

3.2. Liên kết theo các công đoạn của chuỗi giá trị

Liên kết tập trung chủ yếu ở hai đầu chuỗi. Ở khâu đầu vào, 35,0% hộ lúa báo cáo có liên kết với HTX và 35,0% với doanh nghiệp; ở xoài, tỷ lệ tương ứng trong số câu trả lời hợp lệ là 66,7% và 44,4%. Phỏng vấn cho thấy các quan hệ đầu vào trong chuỗi xoài gắn với tư vấn kỹ thuật, quản lý thuốc bảo vệ thực vật, bao trái và yêu cầu truy xuất nguồn gốc. Điều này giúp lý giải vì sao điều phối trước sản xuất rõ hơn ở xoài, nhưng thiết kế mẫu không cho phép suy rộng thống kê.

Hình 3. Liên kết với HTX và doanh nghiệp theo công đoạn chuỗi giá trị (% hộ khảo sát)

Nguồn: Khảo sát hộ nông dân, Đồng Tháp, 2025. Ghi chú: Lúa n=20; xoài n=10; tỷ lệ xoài tại một số chỉ tiêu dựa trên 9 câu trả lời hợp lệ.

Tổ chức sản xuất và thu hoạch có mức liên kết thấp hơn nhiều. HTX tham gia tổ chức sản xuất ở 15,0% hộ lúa và 11,1% câu trả lời hợp lệ của hộ xoài; doanh nghiệp chỉ đạt 5,0% ở lúa và không ghi nhận ở xoài. Liên kết ở khâu thu hoạch cũng hiếm. Điều này cho thấy việc có người mua không đồng nghĩa với liên kết rộng rãi lịch thời vụ, quy trình hay thu hoạch, phù hợp với nhận định về phổ liên tục của liên kết trong ngành lúa [2].

Sau thu hoạch là công đoạn có mức liên kết yếu nhất. Không hộ lúa nào báo cáo liên kết với HTX hoặc doanh nghiệp ở công đoạn này, phù hợp với thực tế nông dân Đồng bằng sông Cửu Long thường bán lúa ướt vào mạng lưới thương lái và xay xát thay vì tự sấy tại hộ hoặc cấp xã [4]. Trong số câu trả lời xoài hợp lệ, 22,2% (2/9) có liên kết HTX và 11,1% (1/9) có liên kết doanh nghiệp. Dù số lượng nhỏ, đây là công đoạn quan trọng vì phân loại, đóng gói và bảo quản tạm thời là điều kiện để trái cây tiếp cận các kênh tiêu chuẩn cao; báo cáo của tỉnh cũng xác định sơ chế và đóng gói là nhu cầu nâng cấp [6].

Ngược lại, khâu tiêu thụ có sự hiện diện tổ chức mạnh nhất: 45,0% hộ trồng lúa và 44,4% hộ trồng xoài hợp lệ báo cáo quan hệ tiêu thụ với HTX; tỷ lệ liên kết doanh nghiệp tương ứng là 20,0% và 11,1%. Tuy nhiên, có quan hệ với một tác nhân không đồng nghĩa với tỷ trọng sản lượng bán qua tác nhân đó. Điều này giải thích vì sao một số hộ xoài có quan hệ với HTX hoặc doanh nghiệp nhưng tỷ trọng sản lượng bán cho doanh nghiệp chỉ đạt 1,1%.

3.3. Điều kiện giao dịch và chất lượng quan hệ

Các chỉ tiêu giao dịch cho thấy việc phân chia đơn giản giữa “chính thức” và “phi chính thức” có thể gây hiểu lầm. Người mua là HTX và doanh nghiệp thường được cảm nhận có mức giá ít nhất bằng thương lái: 50% so sánh với HTX và 62,5% so sánh với doanh nghiệp cho rằng giá cao hơn. Tuy nhiên, đây là giá tương đối theo cảm nhận, chưa trừ các yếu tố như khấu trừ chất lượng, vận chuyển, rủi ro bị từ chối hoặc chậm thanh toán. Vì vậy, kết quả chỉ cho thấy các kênh liên kết tốt hơn có thể tạo động lực giá trong một số giao dịch, không phải ước lượng tác động nhân quả lên thu nhập.

Bảng 3. Nhận thức về giá, hình thức thỏa thuận và chất lượng quan hệ theo nhóm người mua

Người mua

Giá cảm nhận so với thương lái

Hình thức thỏa thuận

Quan hệ được đánh giá “tốt”

Thương lái

Nhóm tham chiếu

64,7% theo vụ; 35,3% không hợp đồng (n=17)

29,4% (5/17)

HTX

50,0% cao hơn; 41,7% bằng; 8,3% thấp hơn (n=12)

41,7% theo vụ; 8,3% theo năm; 50,0% không hợp đồng (n=12)

81,8% (9/11)

Doanh nghiệp

62,5% cao hơn; 37,5% bằng; 0% thấp hơn (n=8)

71,4% theo vụ; 28,6% không hợp đồng (n=7)

75,0% (6/8)

Người tiêu dùng

0% cao hơn; 50,0% bằng; 50,0% thấp hơn (n=2)

100% không hợp đồng (n=1)

100% (1/1)

Nguồn: Khảo sát hộ nông dân, Đồng Tháp, 2025. Ghi chú: Mẫu số là số quan hệ/người mua được ghi nhận; “thỏa thuận theo vụ” không nhất thiết là hợp đồng bằng văn bản hoặc có hiệu lực pháp lý.

Mức độ cam kết hợp đồng vẫn hạn chế ngay cả trong các kênh có tổ chức. Thỏa thuận theo vụ chiếm 11/17 quan hệ với thương lái, 5/12 với HTX và 5/7 với doanh nghiệp; không có hợp đồng được ghi nhận ở 6 quan hệ thương lái, 6 HTX và 2 doanh nghiệp. Chỉ một quan hệ HTX là theo năm. Đáng chú ý, 10/11 quan hệ lúa - thương lái là theo vụ, trong khi 5/6 quan hệ xoài - thương lái không có hợp đồng. Một số thỏa thuận theo vụ được mô tả là thỏa thuận miệng. Do đó, mức độ chính thức hóa nên được hiểu theo tính rõ ràng và khả năng dự báo của quy tắc giao dịch hơn là chỉ dựa vào loại người mua.

Chất lượng quan hệ cũng phản ánh một chiều cạnh khác với hình thức hợp đồng. Quan hệ “tốt” được ghi nhận thường xuyên hơn đối với HTX và doanh nghiệp so với thương lái, dù các thỏa thuận ngắn hạn hoặc không hợp đồng vẫn phổ biến. Bằng chứng định tính đề cập hỗ trợ kỹ thuật và liên kết đầu vào trong các kênh có tổ chức, trong khi ở xoài, thanh toán tiền nhanh là điểm hấp dẫn của các kênh bên ngoài. Vì vậy, giá, hợp đồng, dịch vụ và tỷ trọng sản lượng là những chiều cạnh bổ sung cho nhau của hội nhập chuỗi giá trị.

4. Thảo luận và hàm ý chính sách

4.1. Thương mại hóa không đồng nghĩa với nâng cấp chuỗi

Kết quả khảo sát cho thấy mức thương mại hóa cao cùng tồn tại với liên kết nông ở nhiều công đoạn. Tỷ lệ sản lượng bán rất cao ở cả lúa và xoài, nhưng tổ chức sản xuất, thu hoạch và xử lý sau thu hoạch liên kết yếu với HTX và doanh nghiệp; phần lớn quan hệ người mua mang tính theo vụ hoặc không có hợp đồng. Vì vậy, thương mại hóa chủ yếu phản ánh khả năng tiêu thụ sản phẩm chứ chưa phản ánh cách thức tổ chức tạo giá trị. Kết quả này ủng hộ cách tiếp cận đánh giá sự tham gia của nông hộ thông qua quản trị, dịch vụ và cơ hội nâng cấp thay vì chỉ xem xét việc tham gia thị trường [21].

Các trường hợp tại Đồng Tháp cũng cho thấy một phổ liên kết đa dạng: có hộ tiếp cận kênh HTX/doanh nghiệp nhưng sản xuất chưa được liên kết; ngược lại, quan hệ lặp lại với thương lái có thể tạo tính liên tục dù không có hợp đồng năm. Nhãn thể chế của tác nhân vì vậy chưa đủ để phản ánh chiều sâu hội nhập.

4.2. Vì sao thương lái tiếp tục tồn tại và lợi ích HTX phụ thuộc năng lực

Thương lái tồn tại vì thực hiện các chức năng giao dịch thiết yếu: tập hợp sản lượng phân tán, thu gom nhanh, thanh toán trực tiếp và chấp nhận biến động về cấp hạng hoặc khối lượng. Các chức năng này đặc biệt quan trọng đối với xoài, nơi mẫu nghiên cứu chủ yếu là các vườn nhỏ và thu mua trực tiếp của doanh nghiệp rất ít. Chi phí của kênh thương lái không nhất thiết thể hiện bằng giá bán thấp hơn; vấn đề có thể nằm ở mức liên kết yếu hơn đối với nâng cấp chất lượng, truy xuất nguồn gốc và chia sẻ rủi ro. Vai trò kép này phù hợp với bằng chứng cho thấy trung gian có thể thiết yếu cho tiếp cận thị trường nhưng không nhất thiết đưa nông dân vào cơ chế quản trị giá trị cao hơn [14].

HTX có vị trí khác nhưng lợi ích cũng phụ thuộc điều kiện. Trong khảo sát, quan hệ HTX thường được đánh giá tích cực và một số hộ cảm nhận giá tốt hơn thương lái. Tuy nhiên, một nửa quan hệ HTX được ghi nhận không có hợp đồng; bằng chứng từ khảo sát các hộ trồng xoài cho thấy thiếu vốn thu mua là ràng buộc đối với HTX. Điều này phù hợp với nghiên cứu về hợp tác sản xuất: tổ chức nông dân có thể giảm chi phí giao dịch và cải thiện tiếp cận thị trường nhạy cảm về chất lượng khi quản trị, động lực và năng lực kinh doanh đủ mạnh, nhưng tư cách thành viên pháp lý không tự bảo đảm hiệu quả [8], [15], [17]. Vì vậy, trọng tâm chính sách nên là hỗ trợ gói chức năng HTX có thể cung cấp ổn định: vốn thu mua, tập hợp sản lượng, kiểm soát chất lượng, hạch toán minh bạch, dịch vụ kỹ thuật và thực hiện hợp đồng.

4.3. Lộ trình nâng cấp theo ngành hàng

Đối với lúa, thị trường đầu ra đã khá đa dạng và thương mại hóa gần như hoàn toàn. Khoảng trống quan trọng hơn nằm ở liên kết sản xuất và sau thu hoạch. Nâng cấp chuỗi cần hướng tới quy trình sản xuất chung, định giá minh bạch dựa trên chất lượng, thu mua ổn định, sấy, lưu kho và kiểm tra chất lượng. Các ưu tiên này phù hợp với Đề án phát triển bền vững một triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp ở Đồng bằng sông Cửu Long [19], nhưng kết quả nghiên cứu gợi ý rằng thực thi nên được đánh giá bằng năng lực liên kết thực tế chứ không chỉ bằng số lượng hộ tham gia.

Đối với xoài, các ràng buộc gắn mạnh hơn với nguồn cung phân tán, khác biệt chất lượng và năng lực yếu ở khâu giữa chuỗi. Thu mua trực tiếp của doanh nghiệp gần như không đáng kể trong cơ cấu người mua đầy đủ, trong khi thương lái chi phối sản lượng. Kinh nghiệm tại Tịnh Thới đã có liên kết VietGAP, hợp đồng doanh nghiệp và dịch vụ HTX, nhưng báo cáo địa phương vẫn xác định năng lực sơ chế và đóng gói là ưu tiên [6]. Do đó, cơ sở dùng chung cho phân loại, đóng gói, bảo quản tạm thời/làm mát, truy xuất nguồn gốc và tập hợp các lô hàng đồng đều có thể quan trọng không kém việc gia tăng số hợp đồng.

Khung chính sách hiện hành đã tạo cơ sở cho các can thiệp này. Nghị định số 98/2018/NĐ-CP hỗ trợ hợp tác và liên kết trong sản xuất, tiêu thụ nông sản [12]; Luật Hợp tác xã số 17/2023/QH15 và Nghị định số 113/2024/NĐ-CP quy định tổ chức và hỗ trợ HTX [13], [18]; Quyết định số 1490/QĐ-TTg tạo khung quốc gia cho một triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp [19]; và Quyết định số 39/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch tỉnh Đồng Tháp thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn 2050 [20].

Từ kết quả nghiên cứu trường hợp, có ba ưu tiên nên triển khai. Thứ nhất, hỗ trợ HTX cần gắn với năng lực vận hành có thể đo lường, đặc biệt là vốn thu mua, dịch vụ thành viên và thực hiện hợp đồng. Thứ hai, đầu tư hạ tầng dùng chung phải phù hợp với yêu cầu giao dịch đặc thù của từng ngành hàng và nhu cầu thực tế của người mua. Thứ ba, quy tắc giao dịch - tiêu chí chất lượng, cân đo, xác định giá, thời điểm thanh toán, từ chối hàng và giải quyết tranh chấp - cần minh bạch hơn đối với mọi nhóm người mua, kể cả thương lái. Chính thức hóa nên tăng khả năng dự báo nhưng không làm mất tính linh hoạt vốn khiến kênh trung gian có giá trị đối với nông hộ nhỏ.

Một vấn đề cần lưu ý là tính bao trùm. Các kênh tiêu chuẩn cao có thể phát sinh chi phí tuân thủ cố định mà hộ nhỏ hoặc ít vốn khó hấp thụ hơn. Nghiên cứu hiện tại chưa đủ dữ liệu để ước lượng tác động loại trừ theo mức giàu nghèo, tuổi hoặc quy mô đất. Các nghiên cứu tương lai nên theo dõi mức tham gia, chi phí tuân thủ và lợi ích ròng giữa các nhóm hộ; nếu xuất hiện loại trừ, có thể cân nhắc khuyến nông theo gói, chứng nhận nhóm, tài chính đầu vào hoặc lộ trình tiêu chuẩn theo giai đoạn.

4.4. Hàm ý đối với cách đo lường hội nhập thị trường

Hội nhập thị trường có tính đa chiều và không nên được mô tả như một “bậc thang” đơn giản từ thương lái sang HTX rồi doanh nghiệp. Khảo sát xem xét nhiều khía cạnh của quan hệ thị trường, bao gồm tỷ trọng sản lượng bán theo từng kênh, đánh giá của hộ về mức giá, hình thức thỏa thuận và chất lượng mối quan hệ; kết quả cho thấy các khía cạnh này không nhất thiết biến động theo cùng một chiều. Thương lái chiếm tỷ trọng sản lượng lớn nhưng có đánh giá quan hệ thấp hơn; HTX và doanh nghiệp được đánh giá tích cực hơn nhưng nhiều quan hệ vẫn không có hợp đồng năm; một số kênh có tổ chức được cảm nhận có lợi thế giá nhưng chưa có dữ liệu về chi phí giao dịch ròng.

Về nghiên cứu, đánh giá sự tham gia của nông hộ cần ít nhất phân biệt bốn câu hỏi: hộ có bán được sản phẩm hay không; giao dịch có dự báo được hay không; người mua có cung cấp dịch vụ hỗ trợ tuân thủ và nâng cấp hay không; và hộ có giữ lại phần giá trị lớn hơn sau khi tính chi phí điều phối hay không. Về chính sách, thay thế thương lái không nhất thiết là mục tiêu phù hợp nếu các kênh khác chưa thể cung cấp chức năng thu gom và thanh khoản tương đương. Lộ trình khả thi hơn là duy trì các chức năng trung gian hữu ích, đồng thời tăng minh bạch, động lực chất lượng, dịch vụ cho người sản xuất và năng lực của HTX/doanh nghiệp tại những công đoạn thực sự tạo giá trị [14], [21].

5. Kết luận

Nghiên cứu trường hợp so sánh này xem xét liệu mức thương mại hóa cao của các hộ lúa và xoài tại Đồng Tháp có đi kèm hội nhập chuỗi giá trị sâu hơn hay không. Kết quả cho thấy chưa có sự tương ứng đó. Tỷ lệ sản lượng đưa ra thị trường rất cao, nhưng cơ cấu người mua và mức độ liên kết khác biệt đáng kể. Hộ lúa sử dụng hỗn hợp thương lái, HTX và doanh nghiệp, trong khi tiêu thụ xoài phụ thuộc mạnh vào thương lái. Liên kết HTX và doanh nghiệp tập trung ở cung ứng đầu vào và tiêu thụ, còn yếu ở tổ chức sản xuất, thu hoạch và sau thu hoạch. Một số hộ đánh giá rằng HTX và doanh nghiệp - những bên có mức độ liên kết với nông hộ chặt chẽ hơn - có thể đưa ra mức giá tốt hơn so với thương lái. Tuy nhiên, các quan hệ mua bán được ghi nhận vẫn chủ yếu dựa trên thỏa thuận theo vụ hoặc không có hợp đồng, bất kể loại người mua.

Hàm ý chính là không nên sử dụng thương mại hóa như chỉ báo độc lập cho nâng cấp chuỗi. Thương lái vẫn quan trọng vì giải quyết bài toán thu gom và thanh khoản, đồng thời chấp nhận chất lượng biến động; HTX chỉ có thể làm sâu sắc liên kết khi có đủ vốn lưu động, năng lực quản trị và cung cấp dịch vụ; doanh nghiệp chỉ có thể tạo động lực chất lượng mạnh hơn khi các yêu cầu thu mua được đáp ứng. Vì vậy, chính sách nên cải thiện các chức năng của từng công đoạn thay vì coi một hình thức tổ chức là ưu việt trong mọi trường hợp. Lúa cần tăng điều phối sản xuất và chất lượng cùng với năng lực sấy, lưu kho và thu mua; xoài cần chú trọng hơn đến phân loại, đóng gói, truy xuất nguồn gốc, bảo quản tạm thời/làm mát và tập hợp các lô hàng đồng đều.

Các kết quả của nghiên cứu này chủ yếu mang tính mô tả và phản ánh đặc điểm của các trường hợp được khảo sát. Trong các nghiên cứu tiếp theo, cần mở rộng phạm vi khảo sát tại nhiều địa bàn có điều kiện tương đồng để có thể so sánh, đồng thời tăng quy mô mẫu hộ và thu thập dữ liệu ở cấp độ giao dịch hoặc dữ liệu bảng theo thời gian. Các thông tin cần được thu thập chi tiết hơn bao gồm giá giao dịch thực tế, khối lượng sản phẩm bị từ chối thu mua, thời gian chậm thanh toán, chi phí dịch vụ, tổn thất sau thu hoạch và mức độ tuân thủ các thỏa thuận giữa các bên. Những dữ liệu này sẽ tạo cơ sở để đánh giá đầy đủ hơn lợi ích ròng của các hình thức liên kết và điều phối khác nhau trong chuỗi giá trị, đồng thời xác định liệu các kênh thị trường có tiêu chuẩn cao có tạo ra những rào cản khiến các hộ sản xuất quy mô nhỏ khó tham gia hay không.

Lời cảm ơn

Nghiên cứu được thực hiện trong khuôn khổ dự án ACIAR SSS/2024/108 “Vietnam smallholder farmers: Challenges and opportunities for a sustainable future”. Nhóm tác giả trân trọng cảm ơn các hộ nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp, thương lái, nhà cung cấp đầu vào và các bên liên quan tại Đồng Tháp đã tham gia cung cấp thông tin cho nghiên cứu.

Cao Đức Sơn - Nguyễn Lệ Hoa

____________________________________

Tài liệu tham khảo

[1] Australian Centre for International Agricultural Research (ACIAR) (2025). Vietnam smallholder farmers: Challenges and opportunities for a sustainable future. Project SSS/2024/108.

[2] Ba, H. A., de Mey, Y., Thoron, S., & Demont, M. (2019). Inclusiveness of contract farming along the vertical coordination continuum: Evidence from the Vietnamese rice sector. Land Use Policy, 87, 104050. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2019.104050.

[3] Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101.

[4] Dao The Anh, Thai Van Tinh, & Nguyen Ngoc Vang (2020). The domestic rice value chain in the Mekong Delta. In R. Cramb (Ed.), White gold: The commercialisation of rice farming in the Lower Mekong Basin (pp. 375–395). Palgrave Macmillan.

[5] Mỹ Lý (2024). Nông dân Đồng Tháp tăng thu nhập nhờ sản xuất lúa chất lượng. Báo Đồng Tháp, ngày 27/12/2024.

[6] Cổng Thông tin điện tử tỉnh Đồng Tháp (2022). Đồng Tháp: Hợp tác xã liên kết chuỗi giá trị giúp giảm chi phí, nâng cao giá trị sản phẩm.

[7] Nguyệt Ánh (2024). Đồng Tháp: Đạt, vượt 15/18 chỉ tiêu Đề án Tái cơ cấu ngành nông nghiệp. Cổng Thông tin điện tử tỉnh Đồng Tháp, ngày 28/10/2024.

[8] Fischer, E., & Qaim, M. (2012). Linking smallholders to markets: Determinants and impacts of farmer collective action in Kenya. World Development, 40(6), 1255–1268.

[9] Flyvbjerg, B. (2006). Five misunderstandings about case-study research. Qualitative Inquiry, 12(2), 219–245.

[10] Tổng cục Thống kê (2024). Niên giám thống kê tóm tắt 2023. Nhà xuất bản Thống kê, Hà Nội.

[11] Gereffi, G., Humphrey, J., & Sturgeon, T. (2005). The governance of global value chains. Review of International Political Economy, 12(1), 78–104.

[12] Chính phủ (2018). Nghị định số 98/2018/NĐ-CP ngày 05/7/2018 về chính sách khuyến khích phát triển hợp tác, liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp.

[13] Chính phủ (2024). Nghị định số 113/2024/NĐ-CP ngày 12/9/2024 quy định chi tiết một số điều của Luật Hợp tác xã.

[14] Liverpool-Tasie, L. S. O., Wineman, A., Young, S., et al. (2020). A scoping review of market links between value chain actors and small-scale producers in developing regions. Nature Sustainability, 3, 799–808.

[15] Markelova, H., Meinzen-Dick, R., Hellin, J., et al. (2009). Collective action for smallholder market access. Food Policy, 34(1), 1–7. https://doi.org/10.1016/j.foodpol.2008.10.001.

[16] Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (2020). Thông tư số 02/2020/TT-BNNPTNT ngày 28/02/2020 quy định tiêu chí kinh tế trang trại.

[17] Moustier, P., Phan Thi Giac Tam, Dao The Anh, et al. (2010). The role of farmer organizations in supplying supermarkets with quality food in Vietnam. Food Policy, 35(1), 69–78. https://doi.org/10.1016/j.foodpol.2009.08.003.

[18] Quốc hội (2023). Luật Hợp tác xã số 17/2023/QH15 ngày 20/6/2023.

[19] Thủ tướng Chính phủ (2023). Quyết định số 1490/QĐ-TTg ngày 27/11/2023 phê duyệt Đề án “Phát triển bền vững một triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030”.

[20] Thủ tướng Chính phủ (2024). Quyết định số 39/QĐ-TTg ngày 11/01/2024 phê duyệt Quy hoạch tỉnh Đồng Tháp thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050.

[21] Schoneveld, G. C., & Weng, X. (2023). Smallholder value creation in agrifood chains: Value network approach. Land Use Policy, 131, 106676. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2023.106676.

[22] Tran, N. Q., Ngo, T. V., Nguyen, N. V., Duong, T. N., Nguyen, C. D., Quach, T. D., & Le, D. V. (2022). Impact of new-type agricultural cooperatives on profitability of rice farms: Evidence from Vietnam’s Mekong River Delta. Economies, 10(12), 306. https://doi.org/10.3390/economies10120306.

[23] Truong, K. H. V. T., & Sidique, S. F. (2022). Integrated economic efficiency and vulnerability of Chu-mango value chain in the Mekong Delta, Vietnam. International Journal on Food System Dynamics, 13(3), 349–366.

[24] Yin, R. K. (2018). Case study research and applications: Design and methods (6th ed.). SAGE Publications.