Trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam, cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước là một trong những trang sử thiên hùng ca chói lọi nhất. Chiến thắng vĩ đại ấy không chỉ được dệt nên bởi lòng yêu nước nồng nàn, tinh thần quả cảm vô song, mà trước hết và quyết định nhất là bởi đường lối chính trị, quân sự độc lập, tự chủ và sự chỉ đạo chiến lược tài tình, sáng tạo của Đảng ta, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại.
Trong hệ thống các quyết sách chiến lược của Đảng thời kỳ đó, việc quyết định mở Đường Hồ Chí Minh trên biển và thành lập Đoàn 759 (tiền thân của Đoàn 125) vào tháng 10 năm 1961 là một kỳ tích có một không hai. Đây không chỉ là một tuyến vận tải quân sự đơn thuần, mà là một sáng tạo độc đáo về nghệ thuật chiến tranh nhân dân, kết tinh tầm nhìn xuyên thấu thời đại, sự dũng cảm vô bờ bến và những hy sinh thầm lặng của các thế hệ cha anh, đặc biệt là các chiến sĩ trên những “Con tàu Không số”.
Di tích Bến K15 tại Đồ Sơn, Hải Phòng, điểm xuất phát của hầu hết các con tàu không số trước kia là địa điểm tuyệt đối bí mật. Ảnh: VTV
1. Tầm nhìn chiến lược nhạy bén và quyết sách lịch sử của Đảng
Đầu thập niên 1960, cách mạng miền Nam chuyển từ thế giữ gìn lực lượng sang thế tiến công, phong trào “Đồng khởi” bùng nổ mạnh mẽ đã làm lung lay tận gốc chế độ tay sai Ngô Đình Diệm. Yêu cầu chi viện vũ khí, trang bị, thuốc men và cán bộ cho chiến trường miền Nam, đặc biệt là các địa bàn xa xôi ở Nam Bộ và Nam Trung Bộ, trở nên vô cùng cấp bách. Thời điểm đó, tuyến vận tải chiến lược trên bộ (Đường 559) dọc dãy Trường Sơn mới được khai thông, vận tốc chậm, khối lượng thô sơ, chưa thể vươn xa tới các căn cứ ven biển Nam Bộ trước sự chia cắt ngặt nghèo của kẻ thù.
Nhận thức sâu sắc quy luật của chiến tranh và nhu cầu của tiền tuyến, với tầm nhìn chiến lược nhạy bén, Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chủ trương phải mở một con đường trên biển Đông. Ngày 23/10/1961, Bộ Quốc phòng ra Quyết định số 97/QP thành lập Đoàn 759, đánh dấu sự ra đời của Đường Hồ Chí Minh trên biển.
Đây là một quyết định vô cùng táo bạo và cũng không kém phần cân não. Đảng ta hiểu rõ, kẻ thù lúc bấy giờ là đế quốc Mỹ với tiềm lực quân sự, kinh tế khổng lồ, sở hữu các phương tiện trinh sát hàng hải hiện đại nhất thế giới, thiết lập hệ thống phong tỏa nghiêm ngặt trên biển Đông. Tuy nhiên, Đảng cũng nhìn thấu điểm yếu chí mạng của chúng: dù công nghệ hiện đại đến đâu cũng không thể kiểm soát được vùng biển rộng lớn có bờ biển dài hơn 3.200 km với hàng ngàn đảo lớn nhỏ, nhiều cửa sông, bãi ngang phức tạp của nước ta. Quyết sách mở đường biển chính là nghệ thuật biết tận dụng địa thế tự nhiên của Tổ quốc, lấy cái tinh nhuệ, mưu trí của con người Việt Nam để đối đầu và chiến thắng vũ khí hiện đại của kẻ thù.
2. Sự sáng tạo độc đáo trong phương thức vận tải và tổ chức lực lượng
Sự chỉ đạo chiến lược sáng tạo của Đảng được thể hiện sinh động qua việc lựa chọn phương thức vận tải và xây dựng lực lượng “đặc biệt”. Để đối phó với mạng lưới radar và hạm đội tuần tra dày đặc của địch, chúng ta không thể áp dụng các quy luật vận tải hàng hải thông thường. Đảng và Quân ủy Trung ương đã chỉ đạo thực hiện phương thức: Bí mật, bất ngờ, kết hợp giữa hợp pháp và bất hợp pháp, sẵn sàng hy sinh để giữ vững đại cục.
Về phương tiện, những con tàu được sử dụng phải hoán cải, đóng mới thành các loại tàu gỗ, tàu sắt giả dạng tàu đánh cá, tàu chở hàng hóa của ngư dân các nước để ngụy trang. Đó chính là những “Con tàu Không số” huyền thoại. Tàu không có số hiệu cố định, thay đổi liên tục, giấy tờ giả mạo tinh vi để sẵn sàng trà trộn vào các đội tàu buôn quốc tế hoặc tàu cá địa phương.
Về nghệ thuật đi biển, đây là đỉnh cao của sự sáng tạo. Thay vì đi theo các tuyến đường hàng hải quốc tế hay ven biển thông thường, các thủy thủ Đoàn tàu Không số đã sáng tạo ra những hải trình độc nhất vô nhị. Họ đi ra vùng biển quốc tế, vòng qua bờ biển các nước trong khu vực, rồi từ hướng bất ngờ nhất, tận dụng những đêm tối trời, thời tiết giông bão, áp thấp nhiệt đới khi hệ thống tuần tra của địch lơi lỏng để đột ngột bẻ lái, thọc sâu vào các bến bãi dọc bờ biển miền Nam.
Yếu tố cốt lõi làm nên sự sáng tạo này chính là công tác tổ chức lực lượng. Đảng đã tuyển chọn những người con ưu tú nhất của quê hương miền Nam tập kết ra Bắc – những con người sinh ra từ biển, thông thuộc từng con sóng, cửa lạch và có một ý chí kiên trung sắt đá. Mỗi chuyến đi là một cuộc đấu trí, đấu lực nghẹt thở. Trên mỗi con tàu luôn bố trí một lượng thuốc nổ lớn ở các vị trí hiểm yếu. Quy định nghiêm ngặt của Đảng và Quân đội là: Khi bị lộ, nếu không thể đột phá, các chiến sĩ phải điểm hỏa cho nổ tung tàu nhằm phá hủy hoàn toàn vũ khí, bảo vệ bí mật tuyệt đối cho con đường chiến lược. Tinh thần “Quyết tử để con đường được sống” đã trở thành lời thề bất tử của mỗi thủy thủ.
Trong suốt cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, Đường Hồ Chí Minh trên biển đã tạo nên một phương thức chi viện mới hết sức quan trọng, trực tiếp bảo đảm chi viện cho các chiến trường miền Nam. Mặc dù số lượng vũ khí và hàng hóa Đoàn 125 vận chuyển bằng Đường Hồ Chí Minh trên biển còn khiêm tốn so với lượng hàng hóa, vũ khí vận chuyển qua Đường Hồ Chí Minh trên bộ, nhưng có ý nghĩa rất lớn. Đường Hồ Chí Minh trên biển thực sự trở thành mũi thọc sâu, vu hồi lợi hại để vận chuyển, chi viện vào những địa bàn ven biển trọng yếu, nơi mà sự chi viện bằng tuyến vận tải chiến lược 559 trên bộ chưa thể vươn tới được. Vận tải biển rất gian nan, nguy hiểm, nhưng lại có ưu thế về tốc độ, thời gian và hiệu quả. Cùng với nhiệm vụ vận tải hàng quân sự, Đường Hồ Chí Minh trên biển còn đảm đương sứ mệnh rất quan trọng, đó là đưa đón hàng trăm cán bộ cao cấp của Đảng, quân đội và chuyên gia quân sự vào miền Nam và từ miền Nam ra miền Bắc báo cáo Trung ương và nhận chỉ thị mới, kịp thời bổ sung cho công tác lãnh đạo, chỉ đạo, chỉ huy chiến đấu trên chiến trường miền Nam. Đoàn 125 còn vận chuyển nhiều loại vũ khí, trang bị đặc biệt, có tầm quan trọng sống còn đối với cuộc kháng chiến của quân và dân ta.
Những chiến công của các lực lượng tuyến chi viện chiến lược trên biển là minh chứng cụ thể của sự chỉ đạo sát sao và tài thao lược của Đảng. Để từng bước hình thành, phát triển tuyến đường chiến lược trên biển, chi viện ngày càng nhiều sức người, sức của cho các chiến trường đánh thắng quân xâm lược, Đảng ta đã phát huy cao nhất sức mạnh của toàn dân tộc, kết hợp với sức mạnh thời đại, tạo nên sức mạnh tổng hợp vô cùng to lớn. Nhân dân các địa phương luôn sẵn sàng đóng góp của cải và công sức cho tuyến vận tải chiến lược trên biển được thông suốt.
3. “Thế trận lòng dân” - Điểm tựa vững chắc giữa tiền tuyến và hậu phương
Sự chỉ đạo chiến lược của Đảng sẽ không thể đi đến thắng lợi nếu thiếu đi sự phối hợp chặt chẽ, nhịp nhàng giữa hậu phương lớn miền Bắc và tiền tuyến lớn miền Nam, dựa trên nền tảng vững chắc của chiến tranh nhân dân.
Tại miền Bắc, Hải Phòng, Quảng Ninh được xây dựng thành những “cảng xuất phát” đặc biệt. Công nhân đóng tàu, lực lượng bốc xếp hoạt động trong điều kiện tuyệt mật, ngày đêm lao động quên mình để chuẩn bị nguồn hàng, vũ khí và công nghệ đóng tàu phù hợp nhất cho từng chuyến đi.
Tại miền Nam, việc tổ chức các bến tiếp nhận vũ khí là một bài toán vô cùng nan giải khi địch luôn thực hiện kiểm soát gắt gao. Dưới sự lãnh đạo của các cấp bộ Đảng miền Nam, các bến bãi như Vũng Rô (Phú Yên), Lộc An (Bà Rịa), Thạnh Phong (Bến Tre), Vàm Lũng (Cà Mau)... đã được xây dựng và bảo vệ một cách tài tình. Biện pháp cốt lõi ở đây chính là dựa vào dân, xây dựng “thế trận lòng dân” vững chắc. Dù kẻ thù kìm kẹp, khủng bố gắt gao, nhưng đồng bào ven biển miền Nam vẫn một lòng theo Đảng, che chở cho cán bộ, giúp các chiến sĩ bốc dỡ, cất giấu hàng vạn tấn vũ khí ngay trong lòng địch. Nhiều gia đình chấp nhận hy sinh cả tính mạng, nhà cửa để làm lá chắn bảo vệ bí mật cho những chuyến tàu cập bến.
Sự kiện tàu C156 cập bến Vũng Rô năm 1964 hay những chuyến tàu hóa trang cập bến miền Tây Nam Bộ thành công là những minh chứng hùng hồn cho sự kết hợp hoàn hảo giữa lòng dũng cảm của các chiến sĩ tàu Không số và sự đùm bọc, mưu trí của nhân dân miền Nam vùng ven biển.
4. Tầm vóc lịch sử, ý nghĩa chiến lược và những hy sinh bất tử
Trong suốt 14 năm làm nhiệm vụ chiến lược (1961 - 1975), Đường Hồ Chí Minh trên biển đã lập nên những kỳ tích phi thường. Từ chuyến tàu đầu tiên mang tên Phương Đông 1 do thuyền trưởng Lê Văn Một chỉ huy cập bến Cà Mau thành công vào tháng 10/1962, tuyến đường biển đã vận chuyển hàng vạn tấn vũ khí, trang bị kỹ thuật, thuốc men và hàng ngàn lượt cán bộ, lãnh đạo cao cấp của Đảng vào những chiến trường trọng điểm.
Ý nghĩa chiến lược của con đường này là vô cùng to lớn:
+ Phá vỡ thế bao vây cô lập của địch: Đưa vũ khí trực tiếp đến các chiến trường xa xôi, nơi mà Đường Trường Sơn trên bộ lúc bấy giờ chưa thể vươn tới được.
+ Thay đổi cục diện chiến trường: Nguồn vũ khí chi viện kịp thời từ biển đã trực tiếp giúp quân và dân miền Nam trang bị các loại vũ khí hiện đại (như súng B40, B41, súng trường AK...), nâng cao sức mạnh chiến đấu, làm nên các chiến thắng vang dội như Bình Giã, Ba Gia, Đồng Xoài, phá tan chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” và “Chiến tranh cục bộ” của đế quốc Mỹ.
+ Phục vụ tổng lực cho ngày đại thắng: Trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân 1975, Đoàn 125 đã thần tốc vận chuyển vũ khí, đặc biệt là pháo binh, xe tăng và chở các cánh quân duyên hải tiến vào giải phóng các đảo thuộc quần đảo Trường Sa và các tỉnh Nam Bộ, góp phần làm nên thắng lợi hoàn toàn, thu non sông về một mối.
Nhưng để làm nên huyền thoại ấy, máu của biết bao anh hùng, liệt sĩ đã hòa vào sóng nước biển Đông. Có những con tàu đã ra đi và mãi mãi không trở về. Có những người con ưu tú đã vĩnh viễn nằm lại dưới lòng biển sâu trong những trận chiến không cân sức với kẻ thù, như sự hy sinh anh dũng của thuyền trưởng Nguyễn Phan Vinh và các đồng đội trên tàu C235 tại vùng biển Vũng Rô (tháng 3/1968), hay sự hy sinh của tập thể tàu C43, tàu C165... Sự hy sinh của các anh là sự hy sinh tuyệt vời nhất, những thân xác đã hòa vào sóng biển, biến thành những cột mốc chủ quyền bất tử, để lại niềm tự hào sâu sắc cho các thế hệ mai sau. Cuốn sách lưu danh này là nén tâm hương, là trang sử vàng khắc ghi tên tuổi của các anh - những người đã dâng hiến tuổi thanh xuân cho sự sống của con đường, cho độc lập của Tổ quốc.
*
* *
Đường Hồ Chí Minh trên biển là một biểu tượng sáng ngời của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam, một thiên anh hùng ca bất tử trong lịch sử chiến tranh của nhân loại. Thành công của tuyến đường khẳng định tài thao lược, sự chỉ đạo chiến lược độc đáo và tư duy quân sự sáng tạo, đỉnh cao của Đảng ta.
Năm tháng sẽ trôi qua, nhưng huyền thoại về Đường Hồ Chí Minh trên biển, về những “Con tàu Không số” và những anh hùng, liệt sĩ đã ngã xuống trên con đường ấy sẽ mãi mãi là niềm tự hào, là nguồn động lực tinh thần to lớn cho dân tộc Việt Nam. Những bài học kinh nghiệm về sự chỉ đạo chiến lược của Đảng, về việc xây dựng “thế trận lòng dân”, về tinh thần sáng tạo, dám nghĩ, dám làm và quyết tâm vượt qua mọi nghịch cảnh vẫn còn nguyên giá trị trong sự nghiệp xây dựng, phát triển kinh tế biển và bảo vệ vững chắc chủ quyền biển, đảo, thềm lục địa thiêng liêng của Tổ quốc hôm nay và mai sau. Trước anh linh của các liệt sĩ, thế hệ hôm nay nguyện tiếp bước, giữ vững biển trời mà cha ông đã đổi bằng xương máu để tạo dựng nên./.
