Trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đổi mới và nâng cao hiệu quả công tác tư pháp là yêu cầu khách quan nhằm đáp ứng sự phát triển của nền kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế và chuyển đổi số. Sự xuất hiện của nhiều quan hệ pháp lý mới đòi hỏi nền tư pháp không chỉ đổi mới hoạt động tố tụng mà còn tiếp tục hoàn thiện thể chế, tăng cường kiểm soát quyền lực và nâng cao hiệu quả tổ chức thi hành pháp luật. Nâng tầm công tác cải cách tư pháp cần được nhìn nhận như một yêu cầu chiến lược, hướng tới xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, liêm chính, hiện đại, lấy bảo vệ công lý và phục vụ nhân dân làm mục tiêu trung tâm.
Cải cách tư pháp là một bộ phận quan trọng của quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, hướng tới mục tiêu bảo đảm công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị quốc gia. Trong Nhà nước pháp quyền hiện đại, hoạt động tư pháp không chỉ dừng lại ở việc xử lý các hành vi vi phạm pháp luật mà còn giữ vai trò duy trì trật tự xã hội, bảo vệ các giá trị công bằng và củng cố niềm tin của Nhân dân vào pháp luật. Vì vậy, cải cách tư pháp cần được đặt trong mối quan hệ thống nhất với quá trình xây dựng pháp luật và tổ chức thi hành pháp luật, tạo nên một chu trình pháp quyền đồng bộ và hiệu quả.
Sự gia tăng của các tranh chấp dân sự, kinh tế, thương mại, cùng với sự xuất hiện của các loại tội phạm công nghệ cao và những quan hệ pháp lý mới trong môi trường số đòi hỏi nâng cao chất lượng điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. Đồng thời, yêu cầu tăng cường kiểm soát quyền lực, phòng, chống tiêu cực và hạn chế oan, sai trong hoạt động tư pháp cũng trở thành một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp và liêm chính.
Xu hướng cải cách tư pháp trên thế giới cho thấy nhiều quốc gia đang thúc đẩy xây dựng nền tư pháp điện tử, tăng cường tính độc lập, minh bạch và trách nhiệm giải trình của các cơ quan tư pháp. Việc ứng dụng dữ liệu số, công nghệ thông tin và các công cụ hỗ trợ hiện đại trong hoạt động tố tụng không chỉ nâng cao hiệu quả giải quyết vụ việc mà còn tạo điều kiện thuận lợi để người dân tiếp cận công lý.
Trong giai đoạn phát triển mới, cải cách tư pháp đang được tiếp cận theo một tư duy toàn diện hơn, không chỉ tập trung vào đổi mới hoạt động của các cơ quan điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án mà còn gắn chặt với quá trình hoàn thiện thể chế và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Việc kiện toàn mô hình Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế và thực thi pháp luật cho thấy yêu cầu đặt ra hiện nay là xây dựng một cơ chế lãnh đạo thống nhất, bảo đảm sự liên thông giữa các khâu xây dựng pháp luật, tổ chức thi hành pháp luật và hoạt động tư pháp.
Theo cách tiếp cận này, cải cách tư pháp cần được đặt trong một chu trình pháp quyền thống nhất, trong đó pháp luật được xây dựng có chất lượng, việc tổ chức thi hành pháp luật được thực hiện nghiêm minh, hoạt động tư pháp vận hành trên nền tảng liêm chính và chuyên nghiệp, công lý được bảo vệ, quyền lực được kiểm soát và quyền con người, quyền công dân được bảo đảm. Các yếu tố đó có mối quan hệ hữu cơ, bổ trợ cho nhau và cùng hướng tới mục tiêu nâng cao năng lực vận hành của Nhà nước pháp quyền.
Một điểm mới quan trọng của tư duy cải cách tư pháp là chuyển trọng tâm từ việc hoàn thành các chỉ tiêu nghiệp vụ sang phục vụ Nhân dân và phục vụ phát triển. Điều đó đòi hỏi lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm của các hoạt động tư pháp, nâng cao khả năng tiếp cận công lý, giải quyết tranh chấp kịp thời, đúng pháp luật và bảo đảm sự bình đẳng trước pháp luật. Một nền tư pháp hoạt động hiệu quả không chỉ góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể mà còn tạo dựng niềm tin xã hội đối với hệ thống pháp luật và các thiết chế công quyền. Cải cách tư pháp đồng thời có ý nghĩa quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội. Một môi trường pháp lý minh bạch, ổn định và có khả năng bảo vệ quyền sở hữu, quyền tự do kinh doanh sẽ tạo điều kiện thuận lợi để thu hút đầu tư, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Việc ứng dụng công nghệ vào hoạt động tư pháp đang mở ra nhiều cơ hội để nâng cao hiệu quả quản lý và phục vụ người dân. Các mô hình tòa án điện tử, số hóa hồ sơ tố tụng, ghi âm, ghi hình trong hoạt động điều tra hay sử dụng dữ liệu điện tử trong chứng minh tội phạm cho thấy xu hướng hiện đại hóa nền tư pháp theo hướng minh bạch và chuyên nghiệp hơn. Để cải cách tư pháp thực sự trở thành động lực nâng cao năng lực vận hành của Nhà nước pháp quyền, trước hết cần tiếp tục hoàn thiện thể chế pháp luật theo hướng đồng bộ, thống nhất và khả thi. Thực tế tình trạng chồng chéo, thiếu thống nhất hoặc chưa theo kịp sự phát triển của các quan hệ xã hội mới có thể làm giảm hiệu quả tổ chức thi hành pháp luật và tạo áp lực cho hoạt động tư pháp.
Bên cạnh đó, kiểm soát quyền lực trong hoạt động tư pháp tiếp tục là một trong những nhiệm vụ trọng tâm. Một nền tư pháp hiện đại không chỉ bảo đảm xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật mà còn phải hạn chế oan, sai, không để xảy ra tình trạng bỏ lọt tội phạm và ngăn ngừa các biểu hiện tiêu cực, lợi ích nhóm. Việc hoàn thiện cơ chế giám sát, tăng cường tính minh bạch và nâng cao trách nhiệm giải trình của các cơ quan tư pháp sẽ góp phần củng cố niềm tin của xã hội đối với công lý và pháp luật.
Con người luôn là yếu tố quyết định chất lượng của hoạt động tư pháp. Do đó, xây dựng đội ngũ cán bộ tư pháp có bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức nghề nghiệp trong sáng và trình độ chuyên môn cao là yêu cầu xuyên suốt của quá trình cải cách. Trong bối cảnh chuyển đổi số, đội ngũ này cũng cần được trang bị kỹ năng ứng dụng công nghệ và khả năng thích ứng với các phương thức quản trị mới để đáp ứng yêu cầu của nền tư pháp hiện đại.
Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ đang mở ra những cơ hội mới nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức đối với hoạt động tư pháp. Chuyển đổi số không chỉ là số hóa hồ sơ hay ứng dụng công nghệ thông tin trong xử lý công việc mà còn hướng tới xây dựng tư pháp điện tử, quản trị hoạt động tư pháp bằng dữ liệu và nâng cao khả năng tiếp cận công lý của người dân. Việc thúc đẩy hồ sơ điện tử, chứng cứ điện tử, công khai bản án, quản lý án bằng dữ liệu và tăng cường liên thông giữa các cơ sở dữ liệu tư pháp sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch và hiệu quả hoạt động của các cơ quan bảo vệ pháp luật. Cùng với đó cần đặc biệt chú trọng bảo đảm an toàn dữ liệu, bảo mật thông tin và xây dựng cơ chế quản lý phù hợp đối với chứng cứ điện tử trong môi trường số.
Cần tiếp tục xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại và liêm chính, lấy bảo vệ công lý và phục vụ Nhân dân làm mục tiêu trung tâm. Việc nâng cao chất lượng điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án phải gắn với yêu cầu tăng cường trách nhiệm giải trình, phòng, chống oan, sai và bảo đảm quyền con người, quyền công dân theo quy định của pháp luật. Đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số là một trong những động lực quan trọng của cải cách tư pháp hiện nay. Thực tiễn triển khai các phiên tòa trực tuyến, công khai bản án trên môi trường điện tử và xây dựng hệ sinh thái tư pháp số cho thấy quá trình hiện đại hóa đang tạo ra những chuyển biến tích cực trong hoạt động của các cơ quan tư pháp. Việc tiếp tục hoàn thiện hạ tầng số, thúc đẩy liên thông dữ liệu và ứng dụng công nghệ mới sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, giảm chi phí xã hội và tăng khả năng tiếp cận công lý.
Để quá trình cải cách đạt hiệu quả bền vững, cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát và hoàn thiện cơ chế trách nhiệm giải trình trong hoạt động tư pháp. Đồng thời, phát huy vai trò giám sát của xã hội, báo chí và các tổ chức chính trị - xã hội trong khuôn khổ pháp luật sẽ góp phần nâng cao tính công khai, minh bạch và củng cố niềm tin của Nhân dân đối với hệ thống tư pháp. Định hướng xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại, công bằng, nghiêm minh và liêm chính theo tinh thần Nghị quyết số 27-NQ/TW không chỉ nhằm nâng cao chất lượng hoạt động của các cơ quan tư pháp mà còn góp phần hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, tạo nền tảng pháp lý vững chắc cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.
Nâng tầm công tác cải cách tư pháp là yêu cầu khách quan của quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Mục tiêu của cải cách không chỉ là đổi mới tổ chức và hoạt động của các cơ quan tư pháp mà còn hướng tới xây dựng một nền tư pháp công bằng, minh bạch, chuyên nghiệp và phục vụ Nhân dân. Sự kết hợp đồng bộ giữa hoàn thiện thể chế, kiểm soát quyền lực, đẩy mạnh chuyển đổi số và bảo vệ công lý sẽ tạo nền tảng vững chắc để củng cố niềm tin xã hội, nâng cao hiệu lực quản trị quốc gia và góp phần thúc đẩy phát triển bền vững./.
Đỗ Xuân Nghĩa
