Khi trí tuệ nhân tạo phục vụ sức khỏe con người
Ngày 14/10/2026, tại thành phố Đà Nẵng, PGS.TS Hà Thị Thanh Hương đã được trao Giải Nhất hạng mục giữa sự nghiệp (Mid-Career) tại Giải thưởng Khoa học ASEAN – Hoa Kỳ dành cho Nữ giới năm 2026. Lễ trao giải diễn ra trong khuôn khổ Hội nghị lần thứ 90 Ủy ban ASEAN về Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo (COSTI-90). Đây là một trong những giải thưởng khu vực nhằm tôn vinh các nhà khoa học nữ có thành tựu nổi bật, đồng thời thúc đẩy sự tham gia của phụ nữ trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học (STEM).
Điểm đáng chú ý trong thành tựu của nhà khoa học Việt Nam là hướng nghiên cứu kết hợp trí tuệ nhân tạo với kỹ thuật y sinh để cải thiện khả năng phát hiện và đánh giá các vấn đề liên quan đến thần kinh và sức khỏe tâm thần. Đây là lĩnh vực có ý nghĩa ngày càng lớn trong bối cảnh các bệnh lý thần kinh, suy giảm nhận thức và những rối loạn tâm lý đặt ra nhiều thách thức đối với hệ thống chăm sóc sức khỏe.
Tại Phòng thí nghiệm Sức khỏe não bộ (Brain Health Lab), PGS.TS Hà Thị Thanh Hương cùng cộng sự phát triển các công cụ ứng dụng AI để phân tích hình ảnh cộng hưởng từ (MRI) não, đồng thời nghiên cứu các giải pháp rèn luyện nhận thức trên nền tảng số dành cho người bị suy giảm nhận thức nhẹ. Các hướng nghiên cứu tập trung vào những vấn đề như bệnh Alzheimer, trầm cảm và rối loạn lo âu, hướng tới nâng cao khả năng đánh giá tình trạng sức khỏe não bộ và hỗ trợ chăm sóc người bệnh.
Trong y học hiện đại, việc phát hiện sớm và đánh giá chính xác các dấu hiệu bất thường có ý nghĩa quan trọng đối với hiệu quả can thiệp. Tuy nhiên, các quy trình phân tích dữ liệu y khoa có thể đòi hỏi nhiều thời gian, chuyên môn và nguồn lực. Với khả năng xử lý khối lượng dữ liệu lớn, nhận diện các mẫu hình phức tạp và hỗ trợ phân tích hình ảnh, AI mở ra những hướng tiếp cận mới cho hoạt động nghiên cứu và thực hành lâm sàng.
Dẫu vậy, giá trị của công nghệ không nằm ở việc thay thế hoàn toàn chuyên môn của con người. AI cần được phát triển như một công cụ hỗ trợ, giúp các chuyên gia y tế có thêm thông tin để đánh giá tình trạng bệnh, trong khi quyết định chuyên môn vẫn phải dựa trên quy trình y khoa, bằng chứng khoa học và trách nhiệm của người hành nghề.
Chính khả năng kết nối giữa nghiên cứu công nghệ và nhu cầu thực tiễn đã tạo nên ý nghĩa nổi bật trong hướng đi mà nhóm nghiên cứu của PGS.TS Hà Thị Thanh Hương theo đuổi. Thay vì chỉ dừng lại ở việc phát triển thuật toán, nghiên cứu hướng tới các công cụ có thể hỗ trợ đánh giá sức khỏe não bộ và mở rộng khả năng tiếp cận những giải pháp chăm sóc phù hợp.
PGS.TS Hà Thị Thanh Hương (đứng giữa) giành Giải Nhất hạng mục giữa sự nghiệp - Ảnh: Bộ KH&CN
Từ thành tựu nghiên cứu đến năng lực đổi mới sáng tạo
PGS.TS Hà Thị Thanh Hương từng tốt nghiệp thủ khoa ngành Công nghệ sinh học tại Trường Đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, sau đó hoàn thành chương trình tiến sĩ tại Đại học Stanford (Hoa Kỳ) trước khi trở về Việt Nam. Hiện bà là Trưởng Bộ môn Kỹ thuật mô và Y học tái tạo, Khoa Kỹ thuật Y sinh, Trường Đại học Quốc tế, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
Hành trình học tập, nghiên cứu và trở về làm việc trong nước của nữ phó giáo sư cho thấy vai trò của nguồn nhân lực trình độ cao đối với sự phát triển khoa học và công nghệ quốc gia. Trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy đổi mới sáng tạo, những nhà khoa học có khả năng tiếp cận tri thức quốc tế, làm chủ công nghệ mới và tổ chức các nhóm nghiên cứu liên ngành là nguồn lực quan trọng để hình thành những sản phẩm có giá trị ứng dụng.
Đối với lĩnh vực y tế, yêu cầu này càng trở nên rõ nét. Việc phát triển các giải pháp AI không chỉ đòi hỏi năng lực công nghệ thông tin mà còn cần kiến thức chuyên sâu về sinh học, y học, kỹ thuật y sinh, dữ liệu và đạo đức nghiên cứu. Sự phối hợp giữa các lĩnh vực sẽ quyết định khả năng chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành công cụ hữu ích, đáp ứng yêu cầu thực tế của cơ sở khám, chữa bệnh và người dân.
Từ góc độ đổi mới sáng tạo, một kết quả nghiên cứu chỉ thực sự phát huy giá trị khi có khả năng vượt ra khỏi phạm vi phòng thí nghiệm để tạo ra tác động tích cực trong đời sống. Điều đó đòi hỏi quá trình phát triển công nghệ phải gắn với kiểm chứng khoa học, đánh giá hiệu quả, bảo đảm an toàn dữ liệu và khả năng triển khai trong những điều kiện y tế khác nhau.
Với các công cụ AI liên quan đến sức khỏe não bộ, những yêu cầu này càng quan trọng bởi dữ liệu y tế có tính nhạy cảm cao, trong khi hiệu quả của mô hình có thể chịu ảnh hưởng bởi chất lượng dữ liệu, đặc điểm dân số và điều kiện triển khai. Vì vậy, nghiên cứu, thử nghiệm, đánh giá độc lập và hoàn thiện quy trình ứng dụng cần được thực hiện đồng bộ để bảo đảm công nghệ đem lại lợi ích thực chất.
Lan tỏa vai trò phụ nữ trong khoa học ASEAN
Giải thưởng Khoa học ASEAN – Hoa Kỳ dành cho Nữ giới được thành lập năm 2014 trong khuôn khổ hợp tác khoa học giữa ASEAN và Hoa Kỳ. Giải thưởng dành cho các nhà khoa học nữ có bằng tiến sĩ trong lĩnh vực khoa học ứng dụng và mang quốc tịch một trong 11 quốc gia thành viên ASEAN. Hai hạng mục được xét trao là giữa sự nghiệp, dành cho nhà khoa học từ 45 tuổi trở xuống, và cấp cao, dành cho người từ 46 tuổi trở lên.
Năm 2026, giải thưởng mang chủ đề “AI vì hệ thống y tế bao trùm và có khả năng chống chịu tại ASEAN”, tập trung vào tiềm năng ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong chẩn đoán hình ảnh, y học cá thể hóa, phát triển thuốc, y tế số, ứng phó đại dịch và chăm sóc sức khỏe tâm thần. Ở hạng mục giữa sự nghiệp, TS. Latifah Nurahmi của Indonesia nhận giải vinh danh; tại hạng mục cấp cao, Giải Nhất thuộc về TS. Joanne Ngeow của Singapore và TS. Wai Yie Leong của Malaysia nhận giải vinh danh.
Đáng chú ý, tiêu chí xét chọn không chỉ đánh giá thành tích khoa học mà còn coi trọng hoạt động dìu dắt phụ nữ trong STEM và khả năng hợp tác, tạo tác động ở cấp khu vực. Cách tiếp cận này cho thấy thành công khoa học không đơn thuần được đo bằng công trình hay danh hiệu cá nhân, mà còn ở khả năng chia sẻ tri thức, phát triển đội ngũ kế cận và đóng góp cho cộng đồng.
Việc PGS.TS Hà Thị Thanh Hương giành giải thưởng năm nay cũng nối tiếp dấu ấn của Việt Nam tại sân chơi khoa học này. Năm 2017, TS. Nguyễn Thị Hiệp từng được vinh danh, góp phần khẳng định sự hiện diện của các nhà khoa học nữ Việt Nam trong mạng lưới nghiên cứu khu vực.
Trong bối cảnh khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng trở thành động lực quan trọng của phát triển, những thành tựu như vậy mang ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ một giải thưởng. Đó là minh chứng cho khả năng tham gia và đóng góp của trí tuệ Việt Nam vào những vấn đề chung của nhân loại, đồng thời gợi mở yêu cầu tiếp tục đầu tư cho nghiên cứu, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và tăng cường liên kết giữa trường đại học, cơ sở y tế với doanh nghiệp công nghệ.
Đưa AI vào chăm sóc sức khỏe không chỉ là câu chuyện ứng dụng công nghệ mới, mà còn là hành trình nâng cao chất lượng dịch vụ, mở rộng cơ hội tiếp cận và hướng tới một hệ thống y tế hiệu quả, nhân văn hơn. Từ dấu ấn của PGS.TS Hà Thị Thanh Hương, có thể thấy đổi mới sáng tạo sẽ phát huy sức mạnh lớn nhất khi tri thức khoa học được kết nối với nhu cầu của con người, còn thành tựu nghiên cứu được tiếp nối bằng những giá trị thiết thực cho cộng đồng.
