ASEAN trước yêu cầu chuyển đổi tư duy hợp tác
Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) đang bước vào giai đoạn phát triển có ý nghĩa đặc biệt, khi Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045 được triển khai trong một thế giới đầy biến động. Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, xung đột địa chính trị, những thay đổi trong thương mại toàn cầu, nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng, biến đổi khí hậu và các thách thức an ninh phi truyền thống đang tạo ra sức ép ngày càng lớn đối với khả năng thích ứng của khu vực.
Trong bối cảnh ấy, vấn đề đặt ra không chỉ là ASEAN cần thống nhất những mục tiêu phát triển nào, mà quan trọng hơn là phải tổ chức thực hiện các mục tiêu đó ra sao để tạo ra kết quả cụ thể. Một cộng đồng khu vực có sức mạnh không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng tuyên bố chung, chương trình hợp tác hay các cơ chế đối thoại, mà phải được nhìn nhận thông qua năng lực phối hợp, khả năng xử lý thách thức và những giá trị thực tế mà hợp tác mang lại.
Thông điệp chuyển quyết sách thành hành động, chuyển cam kết thành kết quả vì thế mang ý nghĩa vượt ra ngoài một định hướng hoạt động tại các hội nghị cấp cao. Đây chính là yêu cầu đổi mới phương thức hợp tác, nâng cao hiệu quả quản trị khu vực và củng cố niềm tin vào vai trò của ASEAN trong cấu trúc khu vực đang định hình.
Thực tiễn cho thấy, ASEAN đã xây dựng được nền tảng hợp tác tương đối toàn diện trên ba trụ cột: chính trị - an ninh, kinh tế và văn hóa - xã hội. Tuy nhiên, khoảng cách giữa cam kết và thực thi vẫn là một thách thức. Sự khác biệt về trình độ phát triển, thể chế, năng lực quản trị và lợi ích quốc gia khiến quá trình triển khai các sáng kiến chung không phải lúc nào cũng đạt tiến độ như kỳ vọng.
Do đó, giai đoạn hiện nay đòi hỏi ASEAN phải tăng cường tính kết nối giữa các sáng kiến, bảo đảm sự bổ trợ giữa các trụ cột và nâng cao trách nhiệm thực hiện của từng thành viên. Đồng thuận cần được chuyển hóa thành chương trình hành động có mục tiêu, lộ trình, nguồn lực và cơ chế đánh giá rõ ràng.
Việt Nam khẳng định ASEAN là ưu tiên chiến lược hàng đầu
Trong tổng thể đường lối đối ngoại của Việt Nam, ASEAN luôn giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Kể từ khi gia nhập Hiệp hội ngày 28/7/1995, Việt Nam đã từng bước chuyển từ vị thế thành viên mới sang một trong những quốc gia tích cực đóng góp vào việc định hình các định hướng hợp tác và thúc đẩy xây dựng Cộng đồng ASEAN.
Chuyến công tác của Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng tham dự Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 49 và các hội nghị cấp cao liên quan tại Manila, Philippines, từ ngày 14 đến 17/11/2026 tiếp tục thể hiện nhất quán chủ trương đó. Đây là bước triển khai cụ thể đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, tự cường, đa phương hóa, đa dạng hóa, đồng thời khẳng định ASEAN là ưu tiên chiến lược hàng đầu trong chính sách đối ngoại của Việt Nam.
Theo định hướng được Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Đặng Hoàng Giang thông tin, Việt Nam tập trung vào ba ưu tiên lớn: củng cố môi trường hòa bình, an ninh và ổn định; tạo chuyển biến thực chất trong liên kết, nâng cao sức cạnh tranh và khả năng tự cường của ASEAN; đồng thời làm sâu sắc quan hệ với các đối tác, huy động hiệu quả nguồn lực phục vụ các ưu tiên phát triển của khu vực.
Ba ưu tiên này có mối quan hệ chặt chẽ, bổ trợ lẫn nhau. Hòa bình và ổn định tạo nền tảng cho phát triển; liên kết và tự cường tạo ra nội lực để ứng phó với biến động; trong khi hợp tác với các đối tác giúp ASEAN mở rộng không gian phát triển, tiếp cận công nghệ, vốn, tri thức và những nguồn lực mới.
Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của Việt Nam là không tách rời lợi ích quốc gia với lợi ích chung của khu vực. Việc thúc đẩy một ASEAN đoàn kết, ổn định và có năng lực tự chủ cao hơn cũng chính là góp phần tạo dựng môi trường thuận lợi cho phát triển kinh tế - xã hội, bảo vệ lợi ích quốc gia và nâng cao vị thế quốc tế của Việt Nam.
Đây cũng là biểu hiện của tư duy hội nhập chủ động: Việt Nam không chỉ tham gia các cơ chế hợp tác, thực hiện nghĩa vụ thành viên, mà còn tích cực đề xuất sáng kiến, thúc đẩy đồng thuận và cùng các quốc gia giải quyết những vấn đề chung.
Đoàn kết, tự cường - nền tảng bảo đảm vai trò trung tâm của ASEAN
Một trong những thách thức lớn nhất đối với ASEAN hiện nay là duy trì đoàn kết và đồng thuận trong bối cảnh môi trường chiến lược ngày càng phức tạp. Sự gia tăng cạnh tranh giữa các nước lớn đặt các quốc gia Đông Nam Á trước nhiều sức ép lựa chọn, trong khi những khác biệt về lợi ích và cách tiếp cận có thể ảnh hưởng đến tiếng nói chung của Hiệp hội.
Trong hoàn cảnh đó, việc Việt Nam tiếp tục đề cao các nguyên tắc nền tảng của ASEAN, thúc đẩy đối thoại, thu hẹp khác biệt, tôn trọng luật pháp quốc tế và phát huy các cơ chế do ASEAN dẫn dắt có ý nghĩa quan trọng.
Vai trò trung tâm của ASEAN không đơn thuần được xác lập bằng vị trí địa lý hay số lượng thành viên, mà phải được bảo đảm bằng năng lực tập hợp, điều phối và tạo dựng đồng thuận. Một ASEAN đoàn kết, có tiếng nói chung và đủ năng lực chủ động tham gia giải quyết các vấn đề khu vực sẽ có vị thế cao hơn trong quan hệ với các đối tác.
Đặc biệt, các vấn đề liên quan đến Biển Đông tiếp tục đòi hỏi cách tiếp cận kiên trì, trách nhiệm và nhất quán. Việt Nam chủ trương cùng các nước ASEAN thúc đẩy giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, trên cơ sở luật pháp quốc tế, trong đó có Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS 1982); đồng thời thúc đẩy thực hiện đầy đủ, hiệu quả Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC) và xây dựng Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) thực chất, hiệu lực, phù hợp với luật pháp quốc tế.
Cách tiếp cận này vừa bảo vệ các nguyên tắc và lợi ích chính đáng, vừa góp phần duy trì môi trường hòa bình, ổn định, tạo điều kiện để các quốc gia tập trung vào phát triển.
Tự cường cũng cần được nhìn nhận trên nhiều phương diện, từ năng lực kinh tế, an ninh năng lượng, an ninh lương thực đến khả năng ứng phó với thiên tai, dịch bệnh và các nguy cơ an ninh phi truyền thống. Một khu vực có khả năng chống chịu tốt không có nghĩa là tự khép mình, mà là có đủ nội lực để hợp tác bình đẳng, chủ động và hiệu quả hơn với thế giới.
Từ liên kết kinh tế đến những động lực tăng trưởng mới
Nếu đoàn kết và ổn định là nền tảng chính trị thì liên kết kinh tế chính là một trong những động lực quan trọng nhất để hiện thực hóa Cộng đồng ASEAN 2045.
Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc, ASEAN có cơ hội nâng cao vị trí trong mạng lưới sản xuất, thương mại và đầu tư quốc tế. Tuy nhiên, cơ hội chỉ có thể chuyển thành lợi thế nếu các quốc gia tăng cường kết nối hạ tầng, giảm rào cản thương mại, cải thiện môi trường đầu tư và thúc đẩy sự liên thông của thị trường khu vực.
Việt Nam xác định thúc đẩy kết nối kinh tế, thương mại, hạ tầng và chuỗi cung ứng; tháo gỡ các rào cản nội khối; phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh là những trọng tâm hợp tác cần được ưu tiên.
Đây là những lĩnh vực có ý nghĩa trực tiếp đối với năng lực cạnh tranh của ASEAN trong dài hạn. Việc kết nối hạ tầng giao thông, logistics và năng lượng sẽ giúp giảm chi phí, mở rộng thị trường và nâng cao hiệu quả lưu chuyển hàng hóa. Trong khi đó, hợp tác về dữ liệu, thương mại điện tử, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng số có thể tạo ra không gian tăng trưởng mới, đặc biệt đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ.
Chuyển đổi xanh cũng đang trở thành yêu cầu mang tính chiến lược. Khi các tiêu chuẩn môi trường ngày càng tác động sâu sắc đến thương mại và đầu tư quốc tế, ASEAN cần tăng cường hợp tác về năng lượng tái tạo, tài chính xanh, công nghệ sạch và kinh tế tuần hoàn. Đây không chỉ là giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu mà còn là điều kiện để nâng cao chất lượng tăng trưởng, thu hút đầu tư và tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị bền vững.
Đáng chú ý, an ninh năng lượng và an ninh lương thực cần được đặt trong mối liên hệ với khả năng tự cường kinh tế. Những biến động về giá năng lượng, nguồn cung nguyên liệu và thị trường lương thực có thể nhanh chóng tác động đến ổn định kinh tế - xã hội của từng quốc gia. Bởi vậy, phối hợp khu vực, chia sẻ thông tin, đa dạng hóa nguồn cung và phát triển các cơ chế dự phòng chung cần được đẩy mạnh.
Những nỗ lực thúc đẩy Hiệp định An ninh Dầu mỏ ASEAN, kết nối Lưới điện ASEAN và tăng cường hợp tác năng lượng là những hướng đi có ý nghĩa thiết thực. Khi được triển khai hiệu quả, các cơ chế này sẽ góp phần nâng cao khả năng ứng phó trước những cú sốc từ bên ngoài, đồng thời hỗ trợ tiến trình chuyển dịch năng lượng của toàn khu vực.
Phát huy hợp tác đối tác, mở rộng không gian phát triển
Trong một thế giới có tính liên kết ngày càng cao, ASEAN không thể phát triển bền vững nếu thiếu sự hợp tác với các đối tác bên ngoài. Vấn đề quan trọng là phải khai thác hiệu quả các quan hệ đối tác trên cơ sở bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau, cùng có lợi và phù hợp với các ưu tiên phát triển của khu vực.
Việt Nam đang phát huy vai trò tích cực trong thúc đẩy quan hệ ASEAN với các đối tác, trong đó có New Zealand và Vương quốc Anh thông qua vai trò điều phối. Việc tham gia xây dựng, thông qua và thúc đẩy triển khai các tuyên bố chung về tăng cường tự cường khu vực, hợp tác trong khuôn khổ Tầm nhìn Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương của ASEAN cho thấy nỗ lực cụ thể hóa các định hướng hợp tác thành chương trình hành động.
Bên cạnh đó, việc Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng đồng chủ trì Hội nghị Cấp cao Mekong - Nhật Bản với Thủ tướng Nhật Bản là dịp thúc đẩy kết nối, phát triển bền vững và thu hẹp khoảng cách phát triển trong khu vực. Hợp tác tiểu vùng Mekong có ý nghĩa quan trọng đối với Việt Nam, không chỉ trên phương diện phát triển hạ tầng, thương mại và đầu tư, mà còn liên quan trực tiếp đến quản lý tài nguyên nước, ứng phó biến đổi khí hậu và bảo đảm sinh kế cho người dân.
Thông qua các cơ chế đối tác, ASEAN có thể huy động thêm nguồn lực tài chính, công nghệ, tri thức và kinh nghiệm quản trị. Tuy nhiên, hiệu quả hợp tác cần được đánh giá bằng khả năng đóng góp vào các mục tiêu chung, tránh tình trạng dàn trải sáng kiến hoặc trùng lặp chương trình.
Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với Việt Nam trong quá trình hội nhập: chủ động lựa chọn lĩnh vực hợp tác có lợi thế, gắn kết nguồn lực quốc tế với nhu cầu phát triển trong nước, đồng thời đóng góp vào việc giải quyết các vấn đề chung của khu vực.
Đưa lợi ích của người dân và doanh nghiệp thành thước đo hội nhập
Một Cộng đồng ASEAN vững mạnh phải là cộng đồng mà người dân cảm nhận được lợi ích từ hợp tác. Đây là tiêu chí quan trọng để đánh giá hiệu quả của tiến trình xây dựng Cộng đồng, đồng thời cũng là yêu cầu xuyên suốt trong cách tiếp cận của Việt Nam.
Những quyết sách về liên kết kinh tế chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp doanh nghiệp mở rộng thị trường, giảm chi phí, tiếp cận công nghệ và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị khu vực. Những chương trình hợp tác về giáo dục, y tế, văn hóa, lao động và an sinh xã hội cần tạo ra cơ hội phát triển bình đẳng hơn cho người dân các nước thành viên.
Để đạt được điều đó, ASEAN cần tăng cường phối hợp giữa hợp tác liên chính phủ với hoạt động của nghị viện, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cộng đồng dân cư. Phiên đối thoại giữa các nhà lãnh đạo ASEAN và Đại hội đồng liên Nghị viện ASEAN lần thứ 15, cùng Đại hội đồng liên Nghị viện ASEAN lần thứ 47 trong tháng 11/2026, là những diễn đàn có ý nghĩa thúc đẩy sự bổ trợ giữa hợp tác hành pháp và lập pháp, giữa quyết sách khu vực với nguyện vọng của người dân.
Ở cấp độ quốc gia, Việt Nam cần tiếp tục nâng cao năng lực thực thi các cam kết ASEAN, hoàn thiện thể chế, cải thiện chất lượng điều phối liên ngành và tăng cường trách nhiệm của các cơ quan triển khai. Việc xây dựng các chương trình hành động cần đi kèm cơ chế theo dõi, đánh giá và xác định rõ kết quả đầu ra, qua đó hạn chế tình trạng cam kết nhiều nhưng hiệu quả thực hiện chưa tương xứng.
Từ góc độ doanh nghiệp, cần tạo điều kiện để khu vực tư nhân tham gia sâu hơn vào các sáng kiến liên kết khu vực, nhất là trong các lĩnh vực logistics, công nghệ, năng lượng, nông nghiệp và thương mại số. Đối với người dân, cần mở rộng cơ hội tiếp cận thông tin, giáo dục, việc làm và các dịch vụ xuyên biên giới, bảo đảm hội nhập không chỉ là câu chuyện ở cấp độ chính sách mà hiện diện trong đời sống thường nhật.
Từ dấu mốc gia nhập ASEAN năm 1995 đến giai đoạn triển khai Tầm nhìn Cộng đồng 2045, Việt Nam đã và đang thể hiện nhất quán tinh thần chủ động, trách nhiệm và xây dựng. Trong bối cảnh mới, yêu cầu đặt ra không chỉ là duy trì đà hợp tác, mà còn phải nâng cao chất lượng đóng góp, thúc đẩy những chuyển biến thực chất và cùng các nước giải quyết hiệu quả các thách thức chung.
Chuyển quyết sách thành hành động, chuyển cam kết thành kết quả vì thế không chỉ là thông điệp của một kỳ hội nghị, mà còn là phương châm hành động có ý nghĩa lâu dài đối với ASEAN. Với Việt Nam, đó cũng là cách cụ thể hóa đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa; kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại; chủ động đóng góp vào hòa bình, ổn định, hợp tác và phát triển của khu vực.
Một ASEAN đoàn kết, tự cường, năng động và lấy người dân làm trung tâm sẽ không chỉ là nền tảng cho sự phát triển của Đông Nam Á, mà còn là nhân tố quan trọng đóng góp vào hòa bình, ổn định và thịnh vượng của châu Á - Thái Bình Dương và thế giới.
