Lãnh đạo cấp cao hai nước, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn và Bộ trưởng Tôn Mai Quân đã ký Hiệp định hợp tác hải quan mới, mở ra khuôn khổ pháp lý toàn diện. Cùng ngày, Chiến dịch Mekong Dragon VIII chính thức khởi động, tăng cường phối hợp khu vực chống buôn lậu, tội phạm xuyên quốc gia. Cùng tham gia các hoạt động bên lề, Cục trưởng Cục Hải quan Nguyễn Văn Thọ và đoàn công tác Việt Nam đã hội đàm, thống nhất nhiều định hướng chiến lược. Đáng chú ý, đồng chí Đặng Văn Đức, Phó Chi cục trưởng Chi cục Điều tra chống buôn lậu, đại diện Hải quan Việt Nam chủ trì lễ khởi động Chiến dịch Mekong Dragon VIII tại điểm cầu trong nước.
Khuôn khổ pháp lý mới, đáp ứng quy mô thương mại hơn 250 tỷ USD
Hiệp định vừa ký kết thay thế văn kiện năm 1993, trong bối cảnh quan hệ thương mại Việt Nam – Trung Quốc đã bứt phá mạnh mẽ, vượt mốc 250 tỷ USD năm 2025. Thực tiễn này đòi hỏi một cơ chế hợp tác hải quan hiện đại, toàn diện và tương thích với chuẩn mực quốc tế. Điểm cốt lõi của Hiệp định là thiết lập nền tảng pháp lý cho việc chia sẻ thông tin, phối hợp kiểm soát, hỗ trợ điều tra và quản lý rủi ro. Không chỉ dừng ở trao đổi dữ liệu truyền thống, hai bên hướng tới kết nối hệ thống điện tử, triển khai cơ chế một cửa, cửa khẩu thông minh và chương trình doanh nghiệp ưu tiên (AEO). Theo đánh giá của giới chuyên môn, đây là bước chuyển từ hợp tác “hỗ trợ” sang “tích hợp”, từ trao đổi thủ công sang chia sẻ dữ liệu thời gian thực – yếu tố then chốt trong quản lý chuỗi cung ứng hiện đại.
Tại hội đàm cấp Bộ và cấp Cục, hai bên đã thống nhất ưu tiên triển khai ba nhóm nội dung lớn.
Thứ nhất, thiết lập cơ chế hợp tác thường niên thông qua Hội nghị Tổng cục trưởng Hải quan hai nước, nhằm rà soát tình hình xuất nhập khẩu, điều phối chính sách quản lý cửa khẩu và thống nhất định hướng kiểm tra chuyên ngành.
Thứ hai, thúc đẩy nhanh sáng kiến “cửa khẩu thông minh”. Đây được xem là “đột phá của đột phá”, giúp rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí logistics và nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp.
Thứ ba, tăng cường phối hợp phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và tội phạm xuyên quốc gia. Nội dung này gắn trực tiếp với việc triển khai các chiến dịch chung, trong đó có Mekong Dragon – mô hình hợp tác đa phương tiêu biểu trong khu vực.
Mekong Dragon VIII: Mở rộng quy mô, nâng cấp phương thức phối hợp
Ngay trong ngày ký Hiệp định, Chiến dịch Mekong Dragon VIII chính thức được khởi động theo hình thức trực tuyến với sự tham gia của 24 cơ quan hải quan – con số cao nhất kể từ khi sáng kiến được triển khai năm 2018. Chiến dịch có sự điều phối của Hải quan Việt Nam, Hải quan Trung Quốc, cùng các đối tác quốc tế như UNODC, RILO AP, Hải quan Hồng Kông và Lực lượng Biên phòng Úc. Đây là cấu trúc hợp tác đa tầng, kết nối từ cấp quốc gia đến khu vực và toàn cầu. Phát biểu tại lễ khởi động, đại diện các bên thống nhất nhận định: tội phạm ma túy và buôn bán động, thực vật hoang dã đang gia tăng cả về quy mô lẫn mức độ tinh vi. Đáng lo ngại, các tổ chức tội phạm ngày càng tận dụng công nghệ, mở rộng tuyến vận chuyển và thay đổi phương thức hoạt động.
Theo đánh giá của các tổ chức quốc tế, số người sử dụng ma túy toàn cầu đang tăng nhanh, trong khi ma túy tổng hợp ngày càng phổ biến do chi phí sản xuất thấp. Song song, buôn bán động vật hoang dã tiếp tục là “mỏ lợi nhuận” của tội phạm có tổ chức. Thực tiễn tại Việt Nam cũng cho thấy xu hướng đáng lo ngại. Trong năm 2025 và quý I/2026, lực lượng Hải quan đã phát hiện nhiều vụ vận chuyển ma túy với khối lượng lớn, chủng loại đa dạng. Đồng chí Đặng Văn Đức nhấn mạnh: yêu cầu cấp bách hiện nay là nâng cao năng lực phân tích, dự báo, quản lý rủi ro và tăng cường phối hợp quốc tế. Đây không chỉ là nhiệm vụ nghiệp vụ, mà còn là thách thức về thể chế, công nghệ và nguồn lực.
Một điểm đáng chú ý trong Mekong Dragon VIII là việc nhấn mạnh ứng dụng công nghệ cao như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và nền tảng chia sẻ thông tin. Các công cụ này giúp chuyển đổi phương thức kiểm soát từ “hậu kiểm” sang “dự báo sớm”, từ kiểm tra thủ công sang phân tích dữ liệu thông minh. Đồng thời, việc kết nối với doanh nghiệp logistics, chuyển phát nhanh cũng tạo nên “hệ sinh thái phòng chống tội phạm” rộng hơn. Giới chuyên gia nhận định: trong bối cảnh thương mại điện tử bùng nổ và chuỗi cung ứng toàn cầu phân tán, nếu không tận dụng công nghệ, lực lượng hải quan sẽ khó theo kịp tốc độ và mức độ tinh vi của tội phạm.
Việc ký kết Hiệp định và khởi động Mekong Dragon VIII không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng, mà quan trọng hơn là khả năng chuyển hóa thành hành động cụ thể. Kế hoạch triển khai Hiệp định đã được hai bên xây dựng theo hướng “sớm – đồng bộ – thực chất”, với việc chỉ định đầu mối liên lạc, thiết lập cơ chế phối hợp và triển khai ngay các hoạt động trao đổi thông tin. Đây là yếu tố then chốt bảo đảm Hiệp định không “nằm trên giấy”, mà đi vào vận hành thực tế, hỗ trợ trực tiếp cho doanh nghiệp và lực lượng thực thi.
Tăng cường kết nối chuỗi cung ứng, bảo đảm an ninh khu vực
Ở tầm rộng hơn, các động thái này góp phần củng cố quan hệ đối tác hợp tác chiến lược toàn diện Việt Nam – Trung Quốc, đồng thời nâng cao vai trò của Hải quan trong bảo đảm an ninh kinh tế. Việc kết nối hiệu quả giữa hai hệ thống hải quan không chỉ tạo thuận lợi thương mại, mà còn giúp kiểm soát tốt hơn dòng chảy hàng hóa, ngăn chặn rủi ro và bảo vệ chuỗi cung ứng.
Trong bối cảnh thế giới đối mặt với nhiều thách thức an ninh phi truyền thống, mô hình hợp tác như Mekong Dragon được xem là “lá chắn mềm”, kết hợp giữa pháp lý, công nghệ và hợp tác đa phương. Từ góc nhìn quản lý, Hiệp định mới và Chiến dịch Mekong Dragon VIII tạo ra “cặp trụ” song hành: một bên là khuôn khổ pháp lý song phương, một bên là cơ chế hành động đa phương.
Sự kết hợp này giúp nâng cao năng lực quản lý hải quan theo hướng hiện đại, minh bạch và hội nhập sâu rộng. Quan trọng hơn, nó thể hiện quyết tâm của Việt Nam trong việc chủ động tham gia, dẫn dắt các sáng kiến hợp tác khu vực. Trong dài hạn, nếu được triển khai hiệu quả, đây sẽ là nền tảng quan trọng để xây dựng Hải quan Việt Nam chuyên nghiệp, hiện đại, ngang tầm các nước tiên tiến – đúng với mục tiêu cải cách, hiện đại hóa đã đề ra.
