Carbon trở thành "thước đo" năng lực cạnh tranh
Trong nhiều thập niên, tăng trưởng kinh tế thường được đánh giá thông qua tốc độ tăng GDP, năng suất lao động hay quy mô xuất khẩu. Tuy nhiên, trước sức ép của biến đổi khí hậu và xu hướng chuyển đổi sang nền kinh tế phát thải thấp, một chỉ số mới đang ngày càng quyết định vị thế cạnh tranh của mỗi quốc gia: lượng phát thải carbon.
Trên thế giới, định giá carbon đã trở thành công cụ kinh tế phổ biến nhằm khuyến khích giảm phát thải khí nhà kính. Theo Ngân hàng Thế giới (World Bank), đến năm 2025 đã có khoảng 80 cơ chế định giá carbon được triển khai dưới nhiều hình thức như thuế carbon hoặc hệ thống mua bán phát thải (ETS), tạo nguồn thu hàng trăm tỷ USD và bao phủ gần 30% lượng phát thải toàn cầu.
Trong bối cảnh đó, việc Việt Nam đưa Sàn giao dịch carbon vào vận hành thí điểm từ ngày 29/6/2026 đánh dấu bước chuyển quan trọng từ giai đoạn xây dựng chính sách sang hình thành thị trường carbon theo cơ chế thị trường. Đây là một trong những nền tảng quan trọng để thực hiện mục tiêu phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050 theo cam kết tại COP26.
Đối với một nền kinh tế có độ mở thuộc nhóm cao trên thế giới như Việt Nam, sự thay đổi này không chỉ nhằm thực hiện các cam kết về khí hậu mà còn xuất phát từ yêu cầu giữ vững lợi thế cạnh tranh trong thương mại quốc tế. Các cơ chế như Điều chỉnh biên giới carbon của Liên minh châu Âu (CBAM), cùng các tiêu chuẩn ESG và yêu cầu minh bạch phát thải trong chuỗi cung ứng toàn cầu đang tạo nên "luật chơi" mới mà doanh nghiệp buộc phải thích ứng.
Không chỉ là sàn giao dịch, mà là nền tảng của kinh tế xanh
Nhiều người nhìn nhận Sàn giao dịch carbon đơn thuần là nơi mua bán hạn ngạch phát thải hoặc tín chỉ carbon. Tuy nhiên, giá trị lớn hơn nằm ở việc hình thành một thị trường mới, nơi phát thải được lượng hóa thành chi phí kinh tế và trở thành động lực thúc đẩy đổi mới công nghệ.
Theo mô hình Việt Nam đang triển khai, Nhà nước sẽ xác định tổng hạn ngạch phát thải cho từng giai đoạn và phân bổ cho các cơ sở thuộc diện kiểm kê khí nhà kính. Doanh nghiệp phát thải vượt hạn ngạch phải mua thêm quyền phát thải hoặc tín chỉ carbon để bù đắp, trong khi những đơn vị giảm phát thải hiệu quả có thể bán phần hạn ngạch dư thừa, tạo thêm nguồn thu cho hoạt động đầu tư xanh.
Cơ chế này giúp doanh nghiệp có thêm động lực đổi mới dây chuyền sản xuất, sử dụng năng lượng hiệu quả hơn và giảm chi phí phát thải trong dài hạn. Carbon vì thế không còn là "gánh nặng" về môi trường mà trở thành một yếu tố quyết định hiệu quả sản xuất và sức cạnh tranh.
Đặc biệt, việc tận dụng hạ tầng của thị trường chứng khoán để tổ chức giao dịch, lưu ký và thanh toán cho thấy Việt Nam lựa chọn cách tiếp cận thận trọng nhưng hiệu quả, vừa tiết kiệm nguồn lực, vừa bảo đảm tính minh bạch và an toàn cho thị trường.
Doanh nghiệp đứng trước cơ hội và thách thức mới
Việc hình thành thị trường carbon đồng nghĩa với việc doanh nghiệp sẽ phải thay đổi tư duy quản trị.
Nếu trước đây chi phí sản xuất chủ yếu được tính bằng nguyên liệu, nhân công và năng lượng thì nay lượng phát thải carbon cũng trở thành một khoản chi phí cần được kiểm soát. Những doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải sẽ có lợi thế không chỉ trong xuất khẩu mà còn có thêm nguồn thu từ giao dịch tín chỉ carbon.
Ngược lại, các doanh nghiệp chậm chuyển đổi sẽ phải đối mặt với chi phí sản xuất cao hơn, nguy cơ mất thị trường hoặc giảm sức cạnh tranh khi các đối tác quốc tế ngày càng đặt nặng tiêu chí phát triển bền vững.
Đây cũng là lý do thị trường carbon được xem như một "đòn bẩy" thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Khi phát thải được định giá, đầu tư cho công nghệ xanh không còn chỉ là trách nhiệm xã hội mà trở thành bài toán kinh tế có lợi cho doanh nghiệp.
Xây dựng hệ sinh thái carbon đồng bộ
Kinh nghiệm từ Liên minh châu Âu, Hàn Quốc hay Trung Quốc cho thấy thành công của thị trường carbon không nằm ở việc có một sàn giao dịch hiện đại mà phụ thuộc vào sự đồng bộ của toàn bộ hệ sinh thái.
Điều quan trọng trước hết là xây dựng hệ thống đo đạc, báo cáo và kiểm chứng phát thải (MRV) bảo đảm dữ liệu chính xác, minh bạch và có thể kiểm chứng. Đây là nền tảng để phân bổ hạn ngạch, xác định giá trị tín chỉ carbon cũng như tạo niềm tin cho thị trường.
Bên cạnh đó, cơ chế phân bổ hạn ngạch cần được hoàn thiện theo lộ trình phù hợp. Trong giai đoạn đầu, việc phân bổ miễn phí sẽ giúp doanh nghiệp thích nghi với cơ chế mới. Về lâu dài, mở rộng đấu giá hạn ngạch sẽ tạo tín hiệu giá rõ ràng hơn, khuyến khích doanh nghiệp chủ động giảm phát thải.
Một yêu cầu khác là hoàn thiện khung pháp lý đối với tín chỉ carbon, chế độ kế toán, thuế, cơ chế giám sát giao dịch và xử lý các hành vi gian lận. Khi carbon trở thành một loại tài sản có giá trị, việc bảo đảm tính minh bạch và công bằng của thị trường sẽ quyết định hiệu quả vận hành.
Mở rộng không gian phát triển xanh
Việc đưa Sàn giao dịch carbon vào hoạt động không chỉ hướng tới mục tiêu giảm phát thải mà còn mở ra một thị trường tài chính xanh mới.
Trong tương lai, cùng với sự hoàn thiện của hệ thống đăng ký quốc gia và khả năng kết nối với thị trường carbon quốc tế theo Điều 6 của Thỏa thuận Paris, Việt Nam có thể hình thành các dịch vụ mới như dữ liệu carbon, xếp hạng phát thải, tư vấn chuyển đổi xanh, tài chính carbon và nhiều sản phẩm đầu tư xanh khác.
Đây sẽ là nguồn lực quan trọng để huy động vốn cho các dự án năng lượng tái tạo, kinh tế tuần hoàn, giao thông xanh và chuyển đổi công nghệ trong doanh nghiệp.
Quan trọng hơn, thị trường carbon sẽ góp phần thay đổi mô hình tăng trưởng theo hướng sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải và nâng cao chất lượng phát triển. Đó cũng là nền tảng để Việt Nam tiến gần hơn tới mục tiêu xây dựng nền kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững.
Bước khởi đầu cho một giai đoạn phát triển mới
Sàn giao dịch carbon mới chỉ là điểm xuất phát. Giá trị thực sự của thị trường sẽ được khẳng định khi các cơ chế phân bổ hạn ngạch, kiểm kê phát thải, giám sát giao dịch và khung pháp lý được hoàn thiện đồng bộ, tạo môi trường minh bạch và ổn định cho doanh nghiệp.
Trong dài hạn, carbon sẽ không chỉ là công cụ quản lý phát thải mà còn trở thành một nguồn lực phát triển, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng dư địa tăng trưởng xanh cho nền kinh tế.
Sự ra đời của thị trường carbon vì vậy không chỉ đánh dấu bước tiến trong thực hiện cam kết Net Zero mà còn mở ra một chương mới của quá trình chuyển đổi mô hình phát triển. Khi tăng trưởng kinh tế gắn chặt với hiệu quả sử dụng tài nguyên và giảm phát thải, Việt Nam sẽ có thêm cơ sở để khẳng định vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu và từng bước hiện thực hóa mục tiêu trở thành nền kinh tế xanh, hiện đại và phát triển bền vững.
ThS Bùi Nam Giang
