19/11/2026 lúc 01:43 (GMT+7)
Breaking News

Đưa pháp luật vào cuộc sống: Từ nhận thức đến văn hóa tự giác thượng tôn pháp luật

Pháp luật chỉ thực sự phát huy giá trị khi không dừng lại trên những văn bản quy phạm mà trở thành chuẩn mực điều chỉnh hành vi, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con người trong đời sống xã hội. Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, yêu cầu đặt ra không chỉ là hoàn thiện hệ thống pháp luật mà còn phải nâng cao hiệu quả tổ chức thi hành, tạo chuyển biến từ nhận thức sang hành động, từ chấp hành mang tính bắt buộc đến ý thức tự giác tôn trọng và thực hiện pháp luật của mỗi tổ chức, cá nhân.

Đưa pháp luật vào cuộc sống: Từ nhận thức đến văn hóa tự giác thượng tôn pháp luật. Ảnh minh họa - TL

Ngày Pháp luật Việt Nam và hành trình hình thành văn hóa pháp lý

Ngày Pháp luật nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam 9/11 được quy định trong Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012. Qua hơn một thập kỷ triển khai, sự kiện này từng bước trở thành hoạt động có ý nghĩa chính trị, pháp lý và xã hội sâu rộng, góp phần khẳng định vị trí, vai trò của Hiến pháp và pháp luật trong quản lý nhà nước, quản lý xã hội cũng như trong đời sống của mỗi người dân.

Không đơn thuần là dịp tuyên truyền, phổ biến các quy định pháp luật, Ngày Pháp luật Việt Nam còn mang ý nghĩa nhắc nhở về trách nhiệm của Nhà nước, cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và công dân trong xây dựng, thực thi và bảo vệ pháp luật. Qua đó, tinh thần thượng tôn Hiến pháp và pháp luật từng bước được lan tỏa, góp phần hình thành môi trường xã hội có kỷ cương, trật tự, dân chủ và văn minh.

Thực tiễn những năm qua cho thấy, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật đã có nhiều đổi mới. Hoạt động tuyên truyền không còn bó hẹp trong hội nghị, tài liệu hay các buổi phổ biến tập trung mà được triển khai thông qua nhiều hình thức gần gũi với đời sống: tư vấn pháp luật, trợ giúp pháp lý, sinh hoạt cộng đồng, truyền thông trực quan và các nền tảng số.

Đáng chú ý, việc đưa pháp luật đến từng nhóm đối tượng với nội dung và phương thức phù hợp đã góp phần thu hẹp khoảng cách giữa quy định pháp luật với khả năng tiếp cận của người dân. Pháp luật về đất đai, hôn nhân và gia đình, lao động, bảo hiểm, giao thông, kinh doanh, môi trường hay thủ tục hành chính ngày càng được quan tâm tìm hiểu từ những nhu cầu cụ thể trong đời sống.

Tuy nhiên, nhận thức pháp luật được nâng cao chưa đồng nghĩa với việc mọi quy định đều được thực hiện nghiêm túc. Ở một số nơi, hoạt động hưởng ứng Ngày Pháp luật vẫn còn biểu hiện hình thức, thiếu chiều sâu, chưa gắn chặt với những vấn đề pháp lý đang phát sinh trong thực tiễn. Một số quy định còn chồng chéo, thiếu tính ổn định hoặc chưa thực sự khả thi; trong khi tổ chức thi hành pháp luật vẫn là khâu cần tiếp tục được quan tâm, khắc phục.

Điều đó cho thấy, thách thức hiện nay không chỉ nằm ở việc làm thế nào để người dân biết pháp luật, mà quan trọng hơn là làm thế nào để họ hiểu, tin tưởng, chủ động thực hiện và sử dụng pháp luật như một công cụ bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Thượng tôn Hiến pháp và pháp luật - nền tảng của Nhà nước pháp quyền

Năm 2026 mang ý nghĩa đặc biệt khi đánh dấu 80 năm Quốc hội Việt Nam thông qua bản Hiến pháp đầu tiên (9/11/1946 - 9/11/2026). Đây là dấu mốc quan trọng để nhìn lại hành trình lập hiến, lập pháp của đất nước, đồng thời khẳng định những giá trị nền tảng trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Ngay từ Hiến pháp năm 1946, tư tưởng quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân, bảo đảm các quyền tự do, dân chủ của Nhân dân và tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước theo Hiến pháp, pháp luật đã được xác lập. Những giá trị đó tiếp tục có ý nghĩa trong tiến trình hoàn thiện thể chế, bảo đảm quyền con người, quyền công dân và xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại.

Tinh thần thượng tôn Hiến pháp và pháp luật vì vậy phải được nhìn nhận trên cả hai phương diện: Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật và mọi chủ thể, bao gồm cả cơ quan công quyền, đều phải hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật.

Đối với cơ quan nhà nước, yêu cầu này thể hiện ở việc thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn; bảo đảm công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình và không ngừng nâng cao chất lượng phục vụ Nhân dân. Đối với cán bộ, công chức, viên chức, đó là sự gương mẫu trong chấp hành pháp luật, đạo đức công vụ và tinh thần trách nhiệm khi thực thi nhiệm vụ.

Đối với người dân, thượng tôn pháp luật không chỉ là nghĩa vụ tuân thủ các quy định mà còn là quyền được pháp luật bảo vệ, quyền tham gia xây dựng chính sách, giám sát hoạt động của cơ quan công quyền và yêu cầu các chủ thể có trách nhiệm thực hiện đúng quy định pháp luật.

Đặc biệt, trong bối cảnh vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, yêu cầu này càng cần được cụ thể hóa bằng chất lượng giải quyết công việc ở cơ sở. Phân cấp, phân quyền phải đi đôi với nguồn lực, năng lực thực thi và cơ chế kiểm soát phù hợp. Người dân cần cảm nhận được giá trị của pháp luật thông qua những thay đổi cụ thể: thủ tục hành chính thuận lợi hơn, quyền lợi được bảo đảm, kiến nghị được tiếp nhận và những vướng mắc được giải quyết đúng thẩm quyền.

Một Nhà nước pháp quyền không chỉ được đánh giá qua số lượng văn bản được ban hành hay mức độ hoàn thiện của hệ thống quy phạm, mà còn qua khả năng bảo đảm để pháp luật được thực hiện công bằng, nhất quán và hiệu quả trong thực tế.

Từ tuyên truyền một chiều đến chủ động tiếp cận pháp luật

Một trong những yêu cầu quan trọng để đưa pháp luật vào cuộc sống là đổi mới tư duy và phương thức phổ biến, giáo dục pháp luật. Nếu trước đây hoạt động này chủ yếu tập trung vào việc truyền đạt nội dung văn bản thì hiện nay cần chuyển mạnh sang hỗ trợ người dân chủ động tìm hiểu, vận dụng và thực hiện pháp luật trong những tình huống cụ thể.

Muốn vậy, thông tin pháp luật phải dễ tiếp cận, dễ hiểu và có khả năng ứng dụng. Một quy định dù được xây dựng đầy đủ nhưng nếu người dân khó tìm kiếm, khó hiểu hoặc không biết cách áp dụng thì hiệu quả thực thi vẫn bị hạn chế.

Cần chú trọng phát triển các hình thức phổ biến pháp luật gắn với từng nhóm đối tượng. Người lao động cần được tiếp cận những quy định liên quan đến hợp đồng, tiền lương, bảo hiểm và an toàn lao động. Hộ kinh doanh, doanh nghiệp cần được cung cấp thông tin về thuế, hóa đơn, điều kiện kinh doanh, trách nhiệm hợp đồng và các nghĩa vụ pháp lý. Người dân ở cơ sở cần được hướng dẫn cụ thể về đất đai, hộ tịch, cư trú, an sinh xã hội và thủ tục hành chính.

Chuyển đổi số đang mở ra không gian mới cho công tác phổ biến, giáo dục pháp luật. Các cơ sở dữ liệu pháp luật, cổng thông tin điện tử, nền tảng tư vấn trực tuyến và hệ thống dịch vụ công có thể giúp người dân tiếp cận quy định nhanh chóng, giảm chi phí tìm hiểu và tăng khả năng tương tác với cơ quan có thẩm quyền.

Tuy nhiên, số hóa thông tin không đồng nghĩa với việc chỉ đưa các văn bản lên môi trường mạng. Điều quan trọng là xây dựng hệ sinh thái thông tin pháp luật có tính liên thông, chính xác, cập nhật và thân thiện với người sử dụng. Những quy định phức tạp cần được giải thích bằng ngôn ngữ dễ hiểu, có ví dụ thực tiễn và hướng dẫn rõ ràng về quyền, nghĩa vụ cũng như trình tự thực hiện.

Bên cạnh đó, cần quan tâm đến nhóm người cao tuổi, người dân ở vùng sâu, vùng xa, người có điều kiện tiếp cận công nghệ hạn chế. Các hình thức tư vấn trực tiếp, trợ giúp pháp lý và phổ biến pháp luật tại cộng đồng vẫn giữ vai trò quan trọng, bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình tiếp cận công lý.

Nâng cao trách nhiệm thi hành pháp luật, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm

Để pháp luật thực sự đi vào cuộc sống, hoàn thiện thể chế phải gắn liền với nâng cao chất lượng tổ chức thi hành. Đây là yêu cầu có tính quyết định bởi một hệ thống quy định tốt chỉ phát huy giá trị khi được thực hiện nghiêm túc, thống nhất và có hiệu quả.

Trước hết, cần tiếp tục đổi mới hoạt động xây dựng pháp luật theo hướng kiến tạo phát triển, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm. Mỗi chính sách được ban hành phải xuất phát từ yêu cầu thực tiễn, bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, đồng bộ, minh bạch và khả thi. Việc đánh giá tác động chính sách, tham vấn đối tượng chịu sự tác động và tiếp thu ý kiến chuyên gia cần được thực hiện thực chất hơn.

Tinh thần đổi mới xây dựng và thi hành pháp luật được đặt ra trong Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị cần tiếp tục được cụ thể hóa bằng những giải pháp đồng bộ, nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế, khơi thông nguồn lực và tạo môi trường thuận lợi cho phát triển.

Đối với hoạt động thực thi, cần xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị và người đứng đầu. Việc xử lý công việc phải bảo đảm đúng thẩm quyền, đúng thời hạn, không đùn đẩy, né tránh trách nhiệm. Cơ chế kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm cần được thực hiện nghiêm minh, bảo đảm mọi hành vi vi phạm pháp luật đều được xem xét trên cơ sở bình đẳng, khách quan.

Cộng đồng doanh nghiệp cũng cần chủ động xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, coi minh bạch và liêm chính là nền tảng cho hoạt động sản xuất, kinh doanh lâu dài. Việc chấp hành pháp luật không chỉ giúp doanh nghiệp hạn chế rủi ro mà còn góp phần tạo dựng uy tín, nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy môi trường đầu tư lành mạnh.

Đặc biệt, doanh nghiệp cần được khuyến khích tham gia góp ý, phản biện chính sách, phản ánh những quy định bất cập hoặc khó triển khai. Đây là kênh thông tin quan trọng để cơ quan quản lý nhận diện những khoảng cách giữa quy định và thực tiễn, từ đó kịp thời điều chỉnh, hoàn thiện pháp luật.

Hình thành ý thức tự giác - thước đo hiệu quả đưa pháp luật vào cuộc sống

Mục tiêu cuối cùng của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật không phải là tổ chức được bao nhiêu hội nghị hay phát hành bao nhiêu tài liệu, mà là tạo ra chuyển biến thực chất trong nhận thức và hành vi của xã hội.

Một người tham gia giao thông tự giác chấp hành tín hiệu đèn, một doanh nghiệp chủ động thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế, một cơ quan công quyền giải quyết thủ tục đúng quy định, hay một công dân biết sử dụng các cơ chế pháp lý để bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình – tất cả đều là những biểu hiện cụ thể của văn hóa pháp luật.

Khi pháp luật được tôn trọng không chỉ vì lo ngại chế tài mà còn bởi nhận thức về trách nhiệm đối với cộng đồng và lợi ích chung, việc tuân thủ sẽ trở thành nhu cầu tự thân. Đó chính là bước chuyển quan trọng từ quản lý xã hội bằng các quy định mang tính bắt buộc sang xây dựng một xã hội có nền tảng văn hóa pháp lý vững chắc.

Để đạt được điều đó, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, các tổ chức chính trị - xã hội, cơ sở giáo dục, cơ quan báo chí, đội ngũ luật gia, luật sư và cộng đồng doanh nghiệp. Trong đó, báo chí và truyền thông chính sách giữ vai trò quan trọng trong việc giải thích, phân tích, phản biện và lan tỏa những giá trị tích cực của pháp luật; giúp các quy định trở nên gần gũi, dễ hiểu và gắn với những vấn đề thiết thực của đời sống.

Ngày Pháp luật Việt Nam 9/11 vì vậy cần được nhìn nhận không chỉ là một hoạt động hưởng ứng thường niên mà là động lực thúc đẩy quá trình xây dựng và thực thi pháp luật liên tục, thường xuyên. Tinh thần của ngày này phải hiện diện trong hoạt động công vụ, trong môi trường kinh doanh, trong trường học, gia đình và từng quan hệ xã hội.

Đưa pháp luật vào cuộc sống là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kiên trì trong xây dựng thể chế, quyết liệt trong tổ chức thực hiện và bền bỉ trong giáo dục ý thức công dân. Khi mỗi cơ quan thực thi đúng trách nhiệm, mỗi doanh nghiệp kinh doanh minh bạch và mỗi người dân tự giác sống, làm việc theo Hiến pháp và pháp luật, văn hóa thượng tôn pháp luật sẽ trở thành nền tảng nội sinh của xã hội kỷ cương, dân chủ, công bằng và văn minh. Đây cũng là điều kiện quan trọng để củng cố niềm tin xã hội, nâng cao hiệu lực quản trị quốc gia và tạo động lực cho đất nước phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên mới.

Luật gia Đặng Đình Chấn