Tóm tắt: Phát triển văn hóa hài hòa với tăng trưởng kinh tế và tiến bộ xã hội là yêu cầu có ý nghĩa chiến lược đối với mục tiêu phát triển nhanh, bền vững Việt Nam. Trong bối cảnh chuyển đổi số, kinh tế sáng tạo và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là nguồn lực nội sinh, góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và mở rộng các ngành kinh tế sáng tạo. Bằng phương pháp phân tích chính sách, tổng hợp tài liệu và đối chiếu số liệu thứ cấp, bài viết làm rõ mối quan hệ giữa văn hóa, tăng trưởng kinh tế và tiến bộ xã hội; phân tích một số kết quả, hạn chế trong phát triển công nghiệp văn hóa; đồng thời cập nhật những định hướng chính sách quan trọng được ban hành trong năm 2026. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất các giải pháp về hoàn thiện thể chế, đổi mới cơ chế đầu tư, phát triển công nghiệp văn hóa, bảo đảm công bằng trong thụ hưởng và nâng cao hiệu quả quản trị văn hóa. Qua đó, khẳng định yêu cầu tích hợp mục tiêu văn hóa và tiến bộ xã hội vào toàn bộ quá trình hoạch định, tổ chức thực hiện và đánh giá chính sách phát triển.
Từ khóa: văn hóa; tăng trưởng kinh tế; tiến bộ xã hội; phát triển bền vững; công nghiệp văn hóa; chuyển đổi số.
Abstract: Harmonizing cultural development with economic growth and social progress is a strategic imperative for Vietnam’s pursuit of rapid and sustainable development. In the context of digital transformation, the growing creative economy, and increasingly deep international integration, culture is not only the spiritual foundation of society but also an endogenous resource that contributes to improving human resource quality, fostering innovation, and expanding creative industries. Drawing on policy analysis, document synthesis, and the comparative examination of secondary data, this article clarifies the relationship between culture, economic growth, and social progress; analyzes selected achievements and limitations in the development of cultural industries; and updates the discussion in light of key policy directions introduced in 2026. On this basis, the article proposes solutions concerning institutional improvement, reform of investment mechanisms, the development of cultural industries, equitable access to cultural benefits, and enhanced effectiveness in cultural governance. It thereby underscores the need to integrate cultural objectives and social progress into the entire process of development policy formulation, implementation, and evaluation.
Keywords: culture; economic growth; social progress; sustainable development; cultural industries; digital transformation.
Ảnh minh họa - VNHN
1. Đặt vấn đề
Phát triển nhanh và bền vững là yêu cầu xuyên suốt đối với Việt Nam trong giai đoạn mới. Tuy nhiên, chất lượng phát triển không thể chỉ được xác định bằng tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm trong nước (GDP), quy mô đầu tư hay mức gia tăng thu nhập. Một nền kinh tế phát triển bền vững còn cần môi trường văn hóa lành mạnh, nguồn nhân lực có năng lực sáng tạo, hệ thống giá trị định hướng hành vi và những điều kiện bảo đảm để người dân được tiếp cận, tham gia, thụ hưởng các thành quả phát triển. Vì vậy, phát triển văn hóa hài hòa với tăng trưởng kinh tế và tiến bộ xã hội không phải là nhiệm vụ riêng của ngành văn hóa, mà là yêu cầu có tính liên ngành trong hoạch định và thực thi chính sách quốc gia.
Về phương diện lý luận, văn hóa vừa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa tác động đến cách thức tổ chức sản xuất, quản trị doanh nghiệp, phân phối nguồn lực và xây dựng quan hệ cộng đồng. Những giá trị như trách nhiệm, trung thực, kỷ luật, tôn trọng pháp luật, tinh thần hợp tác và khát vọng sáng tạo có ý nghĩa thiết thực đối với năng suất lao động và năng lực cạnh tranh. Ngược lại, tăng trưởng kinh tế tạo ra nguồn lực vật chất để đầu tư cho giáo dục, bảo tồn di sản, phát triển nghệ thuật và mở rộng cơ hội tiếp cận các dịch vụ văn hóa. Tiến bộ xã hội bảo đảm những nguồn lực đó được chuyển hóa thành chất lượng sống tốt hơn, cơ hội phát triển rộng mở hơn và sự công bằng trong thụ hưởng thành quả.
Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09/06/2014 của Hội nghị lần thứ chín Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI đã xác lập những định hướng quan trọng về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước. Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030 được phê duyệt tại Quyết định số 1909/QĐ-TTg ngày 12/11/2021 tiếp tục cụ thể hóa các định hướng này. Tuy nhiên, những biến đổi nhanh chóng của kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, thị trường sáng tạo và nhu cầu thụ hưởng văn hóa đang đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức thực hiện.
Năm 2026 đánh dấu bước phát triển mới về chính sách. Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam tạo định hướng chiến lược cho giai đoạn mới. Nghị quyết số 28/2026/QH16 ngày 24/04/2026 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam, có hiệu lực từ ngày 01/07/2026, bổ sung các cơ chế, chính sách cụ thể liên quan đến đầu tư, bảo tồn, phát triển nhân lực và hoạt động sáng tạo văn hóa. Tiếp đó, Nghị quyết số 299/NQ-CP ngày 29/09/2026 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW, nhấn mạnh yêu cầu phát triển văn hóa đồng bộ trong không gian thực và không gian số, nâng cao năng lực tự chủ về dữ liệu, nền tảng và nội dung văn hóa Việt Nam. Từ bối cảnh đó, việc nghiên cứu mối quan hệ giữa văn hóa, tăng trưởng kinh tế và tiến bộ xã hội có ý nghĩa thiết thực cả về lý luận và thực tiễn. Vấn đề không chỉ là xác định đúng vị trí của văn hóa, mà còn là tìm kiếm cơ chế để các mục tiêu văn hóa, kinh tế và xã hội được triển khai đồng bộ, có nguồn lực bảo đảm và được đánh giá bằng kết quả cụ thể.
2. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
2.1. Cơ sở lý luận về phát triển văn hóa hài hòa với tăng trưởng kinh tế và tiến bộ xã hội
Văn hóa là hệ thống các giá trị vật chất và tinh thần được hình thành, tích lũy, kế thừa và phát triển trong đời sống cộng đồng. Văn hóa không chỉ thể hiện qua di sản, ngôn ngữ, văn học, nghệ thuật, phong tục, tập quán mà còn hiện diện trong đạo đức nghề nghiệp, văn hóa công vụ, văn hóa kinh doanh và cách thức con người ứng xử với xã hội, thiên nhiên. Vì vậy, phát triển văn hóa không chỉ dừng lại ở bảo tồn di sản, tổ chức hoạt động nghệ thuật hay mở rộng thiết chế văn hóa, mà còn bao hàm quá trình xây dựng hệ giá trị, phát huy năng lực sáng tạo, hoàn thiện nhân cách và kiến tạo môi trường sống nhân văn.
Tăng trưởng kinh tế tạo lập nguồn lực vật chất cho phát triển văn hóa và thực hiện tiến bộ xã hội. Tuy nhiên, tăng trưởng chỉ đóng góp bền vững cho sự phát triển khi nguồn lực được sử dụng hiệu quả, thành quả được phân phối hợp lý và các chi phí xã hội, môi trường được kiểm soát. Ở chiều ngược lại, văn hóa góp phần định hướng hành vi kinh tế, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và củng cố niềm tin xã hội. Tiến bộ xã hội được thể hiện qua việc mở rộng cơ hội phát triển, bảo đảm an sinh, giảm bất bình đẳng và nâng cao chất lượng cuộc sống.
Văn hóa, tăng trưởng kinh tế và tiến bộ xã hội có mối quan hệ tương hỗ, tác động qua lại và cùng tạo nên nền tảng của phát triển bền vững. Tăng trưởng kinh tế không tự động bảo đảm môi trường văn hóa lành mạnh; tương tự, đầu tư cho văn hóa chưa đủ để bảo đảm công bằng xã hội nếu thiếu cơ chế tiếp cận và thụ hưởng phù hợp. Do đó, phát triển hài hòa đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa mục tiêu kinh tế, mục tiêu văn hóa và mục tiêu xã hội, gắn hiệu quả sử dụng nguồn lực với việc bảo vệ, phát huy các giá trị văn hóa và bảo đảm lợi ích của người dân.
2.2. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết sử dụng phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận về vai trò của văn hóa trong phát triển; phương pháp phân tích chính sách để làm rõ các định hướng, mục tiêu và cơ chế phát triển văn hóa được thể hiện trong văn kiện, nghị quyết và văn bản của cơ quan nhà nước có thẩm quyền; đồng thời sử dụng phương pháp đối chiếu số liệu thứ cấp để nhận diện xu hướng phát triển công nghiệp văn hóa và những vấn đề đặt ra.
Nguồn tư liệu chủ yếu gồm văn kiện, nghị quyết, quyết định và các thông tin thống kê được công bố trên những kênh thông tin chính thức của cơ quan có thẩm quyền. Các số liệu được xem xét theo phạm vi, nội hàm và thời điểm công bố của từng nguồn, bảo đảm phân biệt giữa giá trị sản xuất, giá trị gia tăng, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa văn hóa và doanh thu ngành.
Trên cơ sở đó, bài viết tiếp cận vấn đề theo ba phương diện: vai trò của văn hóa đối với tăng trưởng kinh tế; tác động của tăng trưởng và chính sách xã hội đến khả năng tiếp cận, thụ hưởng văn hóa; và yêu cầu tích hợp các mục tiêu văn hóa, kinh tế, xã hội trong hoạch định, thực hiện và đánh giá chính sách phát triển.
3. Thực trạng và những vấn đề đặt ra
3.1. Văn hóa là nền tảng, động lực và mục tiêu của phát triển
Trước hết, văn hóa là nền tảng định hướng hành vi và điều chỉnh các quan hệ xã hội. Trong hoạt động kinh tế, văn hóa thể hiện qua đạo đức kinh doanh, trách nhiệm với người lao động, sự trung thực trong giao dịch và ý thức bảo vệ môi trường. Trong quản trị công, văn hóa thể hiện qua tinh thần phục vụ, trách nhiệm giải trình, tính liêm chính và sự tôn trọng quyền lợi của người dân. Những giá trị này góp phần tạo dựng niềm tin, hạn chế hành vi vụ lợi và củng cố tính ổn định của môi trường phát triển.
Thứ hai, văn hóa là nguồn lực nội sinh thúc đẩy tăng trưởng. Trong nền kinh tế dựa ngày càng nhiều vào tri thức, công nghệ và sáng tạo, năng lực cạnh tranh không chỉ phụ thuộc vào vốn, tài nguyên hay thiết bị, mà còn gắn với chất lượng con người và môi trường khuyến khích đổi mới. Khả năng tư duy độc lập, hợp tác liên ngành, tiếp nhận tri thức mới và chuyển hóa ý tưởng thành sản phẩm có giá trị đều chịu ảnh hưởng từ môi trường giáo dục và văn hóa. Các ngành công nghiệp văn hóa còn trực tiếp tạo việc làm, mở rộng thị trường dịch vụ, thúc đẩy du lịch và gia tăng sức hấp dẫn quốc gia.
Thứ ba, văn hóa là mục tiêu của phát triển. Tăng trưởng kinh tế chỉ thực sự có ý nghĩa khi góp phần nâng cao chất lượng sống, mở rộng cơ hội học tập, sáng tạo và tham gia đời sống cộng đồng. Người dân không chỉ cần thu nhập mà còn cần môi trường sống an toàn, không gian sinh hoạt văn hóa, điều kiện tiếp cận nghệ thuật và di sản. Vì vậy, đánh giá thành tựu phát triển cần xem xét cả những thay đổi trong đời sống vật chất lẫn khả năng phát triển toàn diện của con người.
Tuy nhiên, coi văn hóa là nguồn lực kinh tế không đồng nghĩa với việc thương mại hóa mọi giá trị văn hóa. Di sản và các thực hành văn hóa cộng đồng có thể tạo ra giá trị gia tăng thông qua du lịch, thiết kế, thủ công mỹ nghệ hoặc sản phẩm sáng tạo, nhưng việc khai thác phải bảo đảm tính xác thực, quyền lợi của cộng đồng và khả năng duy trì giá trị lâu dài. Hiệu quả kinh tế cần được đặt trong mối quan hệ với hiệu quả xã hội, giáo dục và bảo tồn.
3.2. Kết quả phát triển công nghiệp văn hóa và tiềm năng kinh tế sáng tạo
Thực tiễn Việt Nam cho thấy công nghiệp văn hóa đang từng bước trở thành lĩnh vực có khả năng tạo giá trị kinh tế và mở rộng sức ảnh hưởng quốc gia. Theo số liệu thống kê được dẫn trong bài viết “Công nghiệp văn hóa – nguồn lực nội sinh của tăng trưởng”, đăng trên Cổng thông tin điện tử Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ngày 08/01/2026, giai đoạn 2018–2022, đóng góp trung bình của các ngành công nghiệp văn hóa vào giá trị gia tăng đạt gần 3,5% mỗi năm. Riêng năm 2022, giá trị sản xuất của 12 ngành công nghiệp văn hóa đạt gần 1,987 triệu tỷ đồng. Cũng theo nguồn này, dữ liệu UN Comtrade cho thấy giá trị xuất khẩu hàng hóa văn hóa của Việt Nam tăng từ 729 triệu USD năm 2018 lên hơn 2,65 tỷ USD năm 2023. Trong lĩnh vực trò chơi điện tử, doanh thu được ghi nhận tăng từ 7.856 tỷ đồng năm 2020 lên 13.663 tỷ đồng năm 2024; riêng năm 2024, trò chơi điện tử Việt Nam thu hút 5,7 tỷ lượt tải từ nước ngoài và mang về hơn 2.000 tỷ đồng doanh thu quốc tế. Những số liệu trên phản ánh tiềm năng của các sản phẩm văn hóa số trong việc mở rộng thị trường, tạo việc làm và quảng bá hình ảnh Việt Nam. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giá trị sản xuất của các ngành công nghiệp văn hóa với giá trị gia tăng đóng góp vào GDP; đồng thời, giá trị xuất khẩu hàng hóa văn hóa không đồng nhất với tổng doanh thu của toàn bộ ngành công nghiệp văn hóa. Sự khác biệt về phạm vi thống kê đòi hỏi việc đánh giá hiệu quả phát triển phải dựa trên hệ thống chỉ tiêu thống nhất.
Bên cạnh kết quả đạt được, công nghiệp văn hóa vẫn đối mặt với những hạn chế về khả năng tiếp cận vốn, hạ tầng sáng tạo, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, chất lượng nguồn nhân lực và năng lực tiếp cận thị trường quốc tế. Một số lĩnh vực còn phụ thuộc vào gia công hoặc khai thác tài nguyên sẵn có, trong khi năng lực phát triển thương hiệu, sở hữu tài sản trí tuệ và phân phối sản phẩm có giá trị gia tăng cao chưa tương xứng với tiềm năng.
Mặt khác, những chỉ tiêu về doanh thu và xuất khẩu chưa phản ánh đầy đủ giá trị xã hội của văn hóa cơ sở, hoạt động bảo tồn, giáo dục thẩm mỹ hay khả năng tiếp cận văn hóa của các nhóm yếu thế. Bởi vậy, phát triển văn hóa cần được nhìn nhận trên cả hai phương diện: khai thác hiệu quả tiềm năng kinh tế và bảo đảm các giá trị công cộng, quyền thụ hưởng, bản sắc và sự đa dạng văn hóa.
3.3. Những chuyển biến chính sách năm 2026 và yêu cầu tổ chức thực hiện
Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị tạo cơ sở chiến lược để thúc đẩy phát triển văn hóa trong giai đoạn mới. Trên cơ sở đó, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 30/NQ-CP ngày 24/02/2026 về Chương trình hành động thực hiện nghị quyết, sau đó tiếp tục sửa đổi, bổ sung tại Nghị quyết số 155/NQ-CP ngày 19/06/2026 và Nghị quyết số 299/NQ-CP ngày 29/09/2026. Quá trình cập nhật chương trình hành động cho thấy yêu cầu cụ thể hóa mục tiêu thành nhiệm vụ, trách nhiệm và cơ chế triển khai là vấn đề có ý nghĩa thực tiễn trực tiếp. Đáng chú ý, Nghị quyết số 299/NQ-CP bổ sung yêu cầu chuyển từ tư duy bảo tồn là chủ yếu sang kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và sáng tạo; chuyển từ phát triển văn hóa chủ yếu trong không gian truyền thống sang phát triển đồng bộ trong không gian thực và không gian số. Văn bản đồng thời đặt ra nhiệm vụ xây dựng các nhóm dữ liệu nền tảng về tiếng Việt, lịch sử, di tích, di sản văn hóa phi vật thể, hiện vật bảo tàng, thư viện, văn học và nghệ thuật truyền thống. Một số nhiệm vụ liên quan đến phát triển công nghiệp văn hóa, xây dựng trung tâm sáng tạo, lựa chọn dự án dẫn dắt và hoàn thiện chỉ tiêu thống kê cũng được xác định với thời hạn thực hiện cụ thể.
Trong khi đó, Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội quy định các cơ chế, chính sách về ưu đãi đầu tư, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số, nghệ thuật truyền thống, phát triển nhân lực đặc thù và đặt hàng sáng tạo văn hóa. Những quy định này tạo cơ sở để mở rộng nguồn lực đầu tư, hỗ trợ các lĩnh vực có giá trị xã hội lớn và phát triển hệ sinh thái sáng tạo. Tuy nhiên, chính sách chỉ phát huy hiệu quả khi được triển khai đồng bộ, có hướng dẫn cụ thể, phân định rõ trách nhiệm và bảo đảm minh bạch trong phân bổ nguồn lực. Chính sách ưu đãi đầu tư cần đi cùng yêu cầu về chất lượng sản phẩm, bảo vệ quyền tác giả và trách nhiệm xã hội. Chính sách hỗ trợ sáng tạo cần có tiêu chí lựa chọn rõ ràng, cơ chế đánh giá chuyên môn phù hợp và trách nhiệm giải trình. Đối với thiết chế văn hóa cơ sở, đầu tư xây dựng phải gắn với nhu cầu thực tế, nhân lực vận hành và khả năng duy trì hoạt động thường xuyên.
3.4. Những vấn đề đặt ra đối với phát triển hài hòa
Thứ nhất, khoảng cách giữa mục tiêu chính sách và năng lực thực thi vẫn là vấn đề cần quan tâm. Việc đầu tư cho văn hóa nếu thiếu cơ chế phối hợp, thiếu nhân lực vận hành hoặc không gắn với nhu cầu cộng đồng sẽ khó tạo ra hiệu quả bền vững. Tương tự, phát triển các ngành công nghiệp văn hóa nếu chỉ chú trọng doanh thu mà xem nhẹ quyền tác giả, bản sắc và điều kiện lao động sáng tạo sẽ khó tạo dựng lợi thế cạnh tranh dài hạn.
Thứ hai, mối liên hệ giữa chính sách văn hóa và chính sách kinh tế chưa phải lúc nào cũng được thiết kế đồng bộ. Quy hoạch đô thị, phát triển du lịch, giao thông, công nghiệp và thương mại có thể tác động trực tiếp đến không gian văn hóa, sinh kế cộng đồng và khả năng bảo tồn di sản. Nếu các tác động này không được đánh giá từ giai đoạn lập quy hoạch, chi phí khắc phục về sau có thể lớn hơn nhiều so với nguồn lực cần thiết để phòng ngừa.
Thứ ba, cơ hội tiếp cận và thụ hưởng văn hóa còn chịu ảnh hưởng của điều kiện kinh tế, địa lý và năng lực số. Những người sống tại khu vực khó khăn, người khuyết tật, trẻ em và các nhóm có thu nhập thấp có thể gặp nhiều rào cản hơn trong tiếp cận các dịch vụ văn hóa chất lượng. Vì vậy, phát triển văn hóa không thể chỉ được đánh giá qua số lượng công trình, sự kiện hoặc quy mô đầu tư, mà cần xem xét người dân có thực sự được tham gia, sáng tạo và thụ hưởng hay không.
4. Giải pháp phát triển văn hóa hài hòa với tăng trưởng kinh tế và tiến bộ xã hội
4.1. Hoàn thiện thể chế và tích hợp mục tiêu văn hóa trong chính sách phát triển
Trước hết, cần tiếp tục cụ thể hóa các chủ trương về phát triển văn hóa thành chương trình, kế hoạch và cơ chế thực thi có tính liên ngành. Việc triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW, Nghị quyết số 28/2026/QH16 và các chương trình hành động của Chính phủ cần gắn với trách nhiệm của từng cơ quan, tiến độ thực hiện, nguồn lực bảo đảm và hệ thống chỉ tiêu đánh giá. Cần khắc phục tình trạng nhiệm vụ được giao nhưng thiếu cơ chế phối hợp, thiếu kinh phí vận hành hoặc không xác định rõ kết quả đầu ra.
Mục tiêu văn hóa phải được tích hợp vào quy hoạch đô thị, phát triển du lịch, công nghiệp, hạ tầng và các chương trình phát triển địa phương. Các dự án có khả năng tác động đến di sản, cảnh quan, không gian sinh hoạt cộng đồng và sinh kế truyền thống cần được đánh giá từ giai đoạn lập quy hoạch. Cách tiếp cận này giúp hạn chế chi phí khắc phục, bảo vệ tài nguyên văn hóa và tạo điều kiện để cộng đồng tham gia vào quyết định phát triển.
Bên cạnh đó, cần đổi mới hệ thống đánh giá chính sách theo hướng kết hợp các chỉ số kinh tế với chỉ số xã hội và văn hóa. Các tiêu chí có thể bao gồm hiệu quả sử dụng ngân sách, khả năng tiếp cận dịch vụ văn hóa, chất lượng sản phẩm sáng tạo, mức độ tham gia của cộng đồng, tình trạng bảo tồn di sản và tác động đối với sinh kế địa phương. Việc xây dựng chỉ tiêu cần dựa trên phương pháp thống kê thống nhất, tránh sử dụng những số liệu khác phạm vi để so sánh hoặc khẳng định hiệu quả chính sách.
4.2. Đổi mới cơ chế đầu tư và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực
Phát triển văn hóa cần có nguồn lực ổn định, được phân bổ theo thứ tự ưu tiên và gắn với kết quả thực chất. Ngân sách nhà nước cần tập trung vào những lĩnh vực có giá trị công lớn, khó thu hút đầu tư thương mại nhưng thiết yếu đối với đời sống xã hội, như bảo tồn di sản có nguy cơ mai một, phát triển nghệ thuật truyền thống, nâng cấp thiết chế văn hóa cơ sở và mở rộng khả năng tiếp cận văn hóa của nhóm yếu thế. Việc đánh giá dự án văn hóa không nên chỉ căn cứ vào tổng mức đầu tư, quy mô công trình hoặc số lượng sự kiện. Cần xem xét chi phí vận hành, mức độ sử dụng, chất lượng chương trình, số người thụ hưởng, khả năng tiếp cận của các nhóm dân cư và hiệu quả bảo tồn lâu dài. Đối với công trình văn hóa xây dựng mới, cần có phương án nhân lực, chương trình hoạt động, kinh phí duy trì và cơ chế giám sát ngay từ đầu.
Nghị quyết số 28/2026/QH16 tạo cơ sở chính sách cho các hình thức huy động nguồn lực xã hội và ưu đãi đầu tư trong lĩnh vực văn hóa [4]. Để các cơ chế này phát huy hiệu quả, cần bảo đảm công khai tiêu chí lựa chọn dự án, minh bạch nguồn vốn và trách nhiệm giải trình. Hợp tác công - tư nên được phát triển ở những lĩnh vực có khả năng tạo doanh thu, trong khi Nhà nước tiếp tục bảo đảm các dịch vụ văn hóa thiết yếu. Xã hội hóa không đồng nghĩa với việc chuyển toàn bộ trách nhiệm phát triển văn hóa sang thị trường.
4.3. Phát triển công nghiệp văn hóa gắn với đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số
Công nghiệp văn hóa cần được phát triển theo chuỗi giá trị, từ nghiên cứu, sáng tạo, sản xuất đến phân phối, quảng bá và khai thác quyền sở hữu trí tuệ. Chính sách hỗ trợ doanh nghiệp không nên chỉ tập trung vào khâu sản xuất sản phẩm mà cần tạo điều kiện tiếp cận vốn, công nghệ, thị trường, kỹ năng quản trị và mạng lưới hợp tác quốc tế. Các lĩnh vực như điện ảnh, âm nhạc, thiết kế, thời trang, thủ công mỹ nghệ, trò chơi điện tử, du lịch văn hóa và nội dung số cần được phát triển trên cơ sở lợi thế riêng, năng lực cạnh tranh và nhu cầu thị trường.
Đối với chuyển đổi số, cần ưu tiên xây dựng cơ sở dữ liệu văn hóa có tính liên thông, chuẩn hóa dữ liệu và bảo đảm khả năng khai thác phục vụ nghiên cứu, giáo dục, quản lý và sáng tạo. Số hóa di sản không chỉ là lưu trữ hình ảnh hoặc tư liệu, mà cần đi cùng việc xác minh nội dung, bảo vệ quyền của chủ thể văn hóa và xác lập cơ chế sử dụng dữ liệu. Các nền tảng văn hóa số cần được phát triển theo hướng dễ tiếp cận, thân thiện với người dùng và có khả năng phục vụ nhiều nhóm dân cư.
Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong sáng tạo văn hóa cần được đặt trong khuôn khổ bảo vệ quyền tác giả, minh bạch về nguồn dữ liệu và trách nhiệm đối với sản phẩm. Công nghệ phải hỗ trợ con người sáng tạo, mở rộng cơ hội tiếp cận và nâng cao chất lượng sản phẩm, chứ không làm suy giảm giá trị lao động sáng tạo hoặc thúc đẩy việc khai thác tài nguyên văn hóa thiếu trách nhiệm. Đồng thời, cần phát triển thị trường văn hóa trong nước gắn với xúc tiến xuất khẩu sản phẩm sáng tạo. Quảng bá quốc tế phải đi cùng năng lực sản xuất, phân phối, bảo vệ bản quyền và xây dựng thương hiệu. Lợi thế cạnh tranh lâu dài không chỉ nằm ở quy mô thị trường mà còn ở chất lượng, tính độc đáo và khả năng chuyển tải những giá trị đặc sắc của văn hóa Việt Nam thành sản phẩm có sức hấp dẫn quốc tế.
4.4. Bảo đảm tiến bộ xã hội trong tiếp cận và thụ hưởng văn hóa
Một nền văn hóa phát triển hài hòa phải bảo đảm cơ hội tiếp cận không chỉ dành cho người có thu nhập cao hoặc sinh sống tại các đô thị lớn. Chính sách cần chú trọng người dân ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, người khuyết tật, trẻ em, người cao tuổi và những nhóm còn gặp rào cản về kinh tế, địa lý hoặc công nghệ.
Trước hết, cần nâng cao chất lượng hoạt động của thư viện, nhà văn hóa, trung tâm văn hóa và các không gian sinh hoạt cộng đồng. Việc đầu tư phải dựa trên nhu cầu của người dân, điều kiện địa phương và khả năng vận hành lâu dài. Ở những khu vực khó khăn, có thể kết hợp mô hình thiết chế lưu động, thư viện số, hoạt động nghệ thuật cộng đồng và các chương trình giáo dục văn hóa phù hợp.
Thứ hai, cần gắn phát triển văn hóa với giáo dục và xây dựng con người. Gia đình, nhà trường và xã hội cần phối hợp hình thành ý thức công dân, tinh thần tôn trọng pháp luật, năng lực thẩm mỹ, kỹ năng số và khả năng tiếp nhận có chọn lọc các sản phẩm văn hóa. Giáo dục văn hóa cần vượt ra ngoài việc ghi nhớ kiến thức, tạo điều kiện để người học trải nghiệm, thực hành và tham gia các hoạt động sáng tạo.
Thứ ba, cần bảo đảm cộng đồng là chủ thể trong bảo tồn và phát huy di sản. Khi phát triển du lịch văn hóa, người dân cần có cơ hội tham gia cung cấp dịch vụ, phát triển sản phẩm địa phương và hưởng lợi từ nguồn thu. Việc tham vấn cộng đồng, bảo vệ tri thức truyền thống và phân chia lợi ích hợp lý không chỉ có ý nghĩa công bằng mà còn tạo động lực duy trì các giá trị văn hóa.
Cuối cùng, cần xây dựng hệ thống theo dõi khả năng tiếp cận văn hóa theo vùng, nhóm dân cư và điều kiện kinh tế. Các chỉ số về mức độ tham gia, khả năng sử dụng thiết chế, chi phí tiếp cận và mức độ hài lòng cần được xem xét cùng với các chỉ tiêu kinh tế. Trên cơ sở đó, chính sách có thể xác định đúng những nhóm còn gặp khó khăn, điều chỉnh phương thức cung cấp dịch vụ và phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn.
4.5. Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh và nâng cao trách nhiệm của các chủ thể
Phát triển văn hóa bền vững cần bắt đầu từ môi trường sống và các chuẩn mực ứng xử trong gia đình, nhà trường, cơ quan, doanh nghiệp, cộng đồng dân cư và không gian số. Văn hóa công vụ phải thể hiện ở tinh thần phục vụ, tính liêm chính, trách nhiệm giải trình và sự tôn trọng người dân. Văn hóa kinh doanh cần gắn với đạo đức nghề nghiệp, bảo vệ người lao động, tôn trọng quyền lợi người tiêu dùng và trách nhiệm với môi trường.
Đối với truyền thông và nền tảng số, cần nâng cao chất lượng nội dung, tăng cường kiểm chứng thông tin và bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương. Quản trị văn hóa số cần kết hợp hoàn thiện pháp luật, nâng cao trách nhiệm của nền tảng và phát triển năng lực tự bảo vệ của người dùng. Mục tiêu không phải hạn chế sáng tạo, mà là tạo môi trường để sáng tạo được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật, tôn trọng quyền tác giả và lợi ích cộng đồng.
Bên cạnh đó, cần phát huy vai trò của giới chuyên gia, các cơ sở nghiên cứu, tổ chức xã hội và cơ quan báo chí trong phản biện, giám sát và đánh giá chính sách văn hóa. Các chương trình đầu tư, hỗ trợ sáng tạo và bảo tồn di sản cần có thông tin công khai về mục tiêu, nguồn lực, kết quả và tác động. Sự tham gia của người dân không chỉ dừng ở khâu thụ hưởng, mà cần được mở rộng sang quá trình xác định nhu cầu, thiết kế chương trình và giám sát thực hiện.
5. Kết luận
Phát triển văn hóa hài hòa với tăng trưởng kinh tế và tiến bộ xã hội là yêu cầu có tính nguyên tắc đối với quá trình phát triển bền vững Việt Nam. Văn hóa vừa định hướng giá trị, củng cố niềm tin và gắn kết cộng đồng, vừa tạo nguồn lực thúc đẩy sáng tạo, nâng cao năng suất và phát triển các ngành kinh tế mới. Tuy nhiên, những giá trị này chỉ được phát huy đầy đủ khi tăng trưởng kinh tế đi cùng việc mở rộng cơ hội phát triển con người, bảo đảm công bằng trong thụ hưởng và gìn giữ các nguồn lực văn hóa cho tương lai.
Các chính sách được ban hành trong năm 2026, đặc biệt là Nghị quyết số 80-NQ/TW, Nghị quyết số 28/2026/QH16 và Nghị quyết số 299/NQ-CP, tạo cơ sở quan trọng để thúc đẩy bước chuyển từ nhận thức sang hành động. Vấn đề then chốt là tổ chức thực hiện đồng bộ, hoàn thiện thể chế, đổi mới quản trị, huy động nguồn lực hợp lý và xây dựng hệ thống đánh giá phản ánh đầy đủ các giá trị kinh tế, văn hóa và xã hội.
Trong giai đoạn phát triển mới, thành công không chỉ được đo bằng quy mô nền kinh tế hay tốc độ tăng trưởng, mà còn phải thể hiện ở chất lượng con người, sức sống văn hóa, mức độ công bằng và khả năng tiếp cận thành quả phát triển của người dân. Khi văn hóa thực sự trở thành một bộ phận cấu thành của chính sách kinh tế và quản trị xã hội, tăng trưởng sẽ có định hướng nhân văn hơn, tiến bộ xã hội có nền tảng vững chắc hơn và nguồn lực văn hóa sẽ được chuyển hóa hiệu quả hơn thành động lực phát triển đất nước.
TS Hà Thị Thu Huệ
-----------------------------
Tài liệu tham khảo
- Đảng Cộng sản Việt Nam (2014), Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09/06/2014 của Hội nghị lần thứ chín Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.
- Thủ tướng Chính phủ (2021), Quyết định số 1909/QĐ-TTg ngày 12/11/2021 phê duyệt Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030. Cơ sở dữ liệu văn bản Chính phủ: https://vanban.chinhphu.vn/?docid=204463&pageid=27160.
- Bộ Chính trị (2026), Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ: https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/nghi-quyet-so-80-nq-tw-ve-phat-trien-van-hoa-viet-nam-119260113133313565.htm.
- Quốc hội (2026), Nghị quyết số 28/2026/QH16 ngày 24/04/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam, có hiệu lực từ ngày 01/07/2026. Cơ sở dữ liệu văn bản Chính phủ: https://vanban.chinhphu.vn/?classid=1&docid=218008&orggroupid=1&pageid=27160.
- Chính phủ (2026), Nghị quyết số 299/NQ-CP ngày 29/09/2026 sửa đổi, bổ sung một số nội dung tại Nghị quyết số 30/NQ-CP và Nghị quyết số 155/NQ-CP về Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW. Cơ sở dữ liệu văn bản Chính phủ: https://vanban.chinhphu.vn/?docid=219679&orggroupid=2&pageid=27160.
- Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (2026), “Công nghiệp văn hóa – nguồn lực nội sinh của tăng trưởng”, ngày 08/01/2026. Cổng thông tin điện tử Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch: https://bvhttdl.gov.vn/cong-nghiep-van-hoa-nguon-luc-noi-sinh-cua-tang-truong-20260108112449373.htm.
- Thân Thị Hạnh (2024), “Phát triển văn hóa hài hòa với tăng trưởng kinh tế và tiến bộ xã hội”, Tạp chí Lý luận chính trị, ngày 20/08/2024. https://lyluanchinhtri.vn/phat-trien-van-hoa-hai-hoa-voi-tang-truong-kinh-te-va-tien-bo-xa-hoi-6327.html.
- Thủ tướng Chính phủ (2026), Quyết định số 875/QĐ-TTg ngày 15/05/2026 ban hành Kế hoạch triển khai thi hành Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam. Cơ sở dữ liệu văn bản Chính phủ: https://vanban.chinhphu.vn/?classid=0&docid=218159&pageid=27160.
